Over symboliek, rituelen en religieuze marketing
De paus heeft op Witte Donderdag in een Romeinse gevangenis de voeten gewassen van een aantal jeugdige delinquenten (men spreekt allang niet meer over jonge boefjes), “als teken van nederigheid en ter herinnering aan het feit dat Christus dit tijdens het Laatste Avondmaal met zijn discipelen ook deed”. Aldus het officiële Vaticaanbericht. Van de 50 aanwezige jongeren werden er overigens maar 12 uitverkoren, de rest bleef met zweetvoeten zitten: het gaat, beste mensen, namelijk om de symboliek, en de apostelen waren ook met z’n twaalven, waaronder één rotte appel, genaamd Judas Iskariot (volgens sommigen geen ordinaire geldwolf, maar een lid van de Joodse ondergrondse tijdens de Romeinse bezetting).
Trekken we die symboliek en de parallel met het Evangelie door, dan heeft paus Franciscus ook de voeten van zijn verrader gewassen, en eigenlijk zijn doodsvonnis getekend,- niet geheel onlogisch gelet op de omgeving. Maar die conclusie is uiteraard niet de bedoeling: het gaat om georganiseerde symboliek met een voorbedrukte interpretatie, iets waar de dag van vandaag vooral de marketing zich mee bezig houdt. U krijgt het symbool én de uitleg. Beelden moeten spreken, maar niet méér dan door de regisseurs toegelaten. Dikwijls zijn Facebook en Twitter daarin stoorzenders, ze vervormen en ontmantelen de reclameboodschap. Dus moeten ook die sociale media bezet worden, wat de paus trouwens met veel brio doet onder de naam Pontifex (nu al zo’n vijf miljoen volgers). Het ABVV kan er nog wat van leren.
Propaganda Fide
Religie en marketing: het heeft natuurlijk altijd bestaan, we moeten daarvoor niet naar de States met hun grote aanbod van Christelijke kerkfabriekjes en welbespraakte predikanten. Als het woord Evangelion letterlijk “goede boodschap” betekent, dan moet die boodschap ook aan de man en de vrouw gebracht worden. Dat vergt retoriek, charisma, communicatievermogen. Op het water wandelen en water in wijn veranderen helpt ook. In onze mediamaatschappij zijn de wonderen vervangen door de kunst van het communiceren en het bespelen van de massamedia. Daar is onze Pontifex goed mee bezig. Net het feit dat het voetwasritueel afgelopen donderdag niét live op televisie werd uitgezonden –tegen de traditie in-, heeft dit evenement een onvoorstelbare mediatieke boost gegeven, en dat was allicht ook de bedoeling: deze nederige paus heeft gevoel voor ironie. Tenzij we een categorie hoger spelen, en het over cynisme hebben.
Want het zit in de genen van het Christendom: de Propaganda Fide, de missionarishouding, het verbreiden van het ware geloof waarbij het doel alle middelen heiligt. Franciscus behoort niet voor niets tot de Jezuïetenorde, door moraalfilosoof professor Vermeersch zeer bewonderd. Heel de moderne reclamepsychologie, de wetenschap van het misleiden, is overigens een afgeleide van de Roomse contrareformatie met haar overrompelende beeldcultuur, als antwoord op het protestantse fundamentalisme.
In een essay van Mei 2006, getiteld “Communicatie kan tot hersenstilstand leiden”, waarin ik de huidige marketingwetenschap met dat religieus Machiavellisme in verband bracht, stel ik het zo:
“…De echte historische voorloper van onze moderne Public Relations is de 17de eeuwse “Propaganda Fide” , het instituut van de Jezuïeten dat de suprematie van de Rooms-katholieke doctrine moest vrijwaren na de frontale aanval van het protestantisme.. De Jezuïeten hebben de Kerk de moderniteit binnengeleid, door een scheiding te maken tussen waarheid en voorstelling, dat wat je bent en hoe je je dient te verkopen. Tot uiteindelijk de façade de essentie zelf wordt (“The medium is the message”). Deze kerkintellectuelen, die heel goed beseften dat Rome de strijd op inhoudelijk vlak definitief verloren had tegen de zgn. ‘ketters’, zijn de uitvinders van de politieke propaganda, het begrip ‘publieke opinie’, beeldmanipulatie (de barokkunst!), de mediatisering avant-la-lettre, marketinglogica, het populisme, en dus onrechtstreeks ook van de massacultuur. Hun staat van dienst is indrukwekkend: in de 16de eeuw organiseerde de Societas Jesu al de inquisitie, in de tijd van de grote ontdekkingsreizen en de kolonisatie van Zuid-Amerika vonden ze zowaar het moderne racisme uit. Een van hun beste leerlingen was overigens…. Joseph Goebbels.”
Dat laatste leverde me een proces wegens smaad én een astronomische schadeclaim op vanwege reclamemaker en Open-VLD-strateeg Noël Slangen die in dat essay werd vernoemd. Maar Slangen werd door de rechter wandelen gestuurd. Sindsdien is mijn relatie met het politieke establishment, de media, én de zgn. communicatiesector, wel grondig vertroebeld: allen voelen ze zich blijkbaar aangesproken. Terecht.
Sklavenmoral
Terug naar de symbolen en hun betekenis. In navolging van de intimidatierituelen bij mensapen (o.m. de gorilla’s: het bekende roffelen op de borst) voelen politieke leiders vandaag de behoefte om hun fysieke fitheid te onderlijnen, met als onderliggende boodschap: let op, deze man is gevaarlijk, maar beschermt u ook.
In 1966 al zwom Mao Tse Toeng de Gele Rivier af, om duidelijk te maken dat er aan zijn suprematie niet moest getwijfeld worden. Slappe imitaties zijn sindsdien dagelijkse kost. In Vlaanderen kruipt elk beetje politicus op een koersfiets om zijn status van alfadier te onderstrepen. Bart De Wever loopt evenwel liever de Antwerpse Ten Miles, omdat zijn zwartgele toga daar beter tot zijn recht komt, met de inscriptie: “Nil Volentibus Arduum” (“voor wie wil is niets te zwaar”).
Al die krachtpatserijen verzinken echter in het niet bij de nederigheidsrituelen die het Christendom ontwikkelde: zich ontwapenen, op de grond gaan liggen, de rechterwang aanbieden na een mokerslag op links, iemands voeten wassen,- en natuurlijk het zich laten kruisigen zelf. Nietzsche sprak over Sklavenmoral, omdat hij de ironie niet snapte die al in de originele voetwassing tijdens het Laatste Avondmaal vervat zat. Jezus was namelijk helemaal niet bescheiden, noemde zich zelfs de Zoon van God, en demonstreerde op een weergaloze manier zijn moreel gezag, net door die autoriteit constant symbolisch te overstijgen. Vandaar ook de intrede in Jeruzalem, achterwaarts gezeten op een ezel: geen enkele tiran doet het hem na. Terecht vonden de Joden én de Romeinen hem in die tijd een gevaarlijk sujet.
Franciscus heeft de kracht om de biologische alfadier-rituelen te negeren en de machtssymboliek op haar kop te zetten, zonder aan kracht in te boeten, integendeel. Chapeau.
Zo ook de voetwassing en de sobere hotelkamers waarin Franciscus zich ophoudt: in deze imitatio Christi bezegelt de demagoog/kerkleider zijn absolute dominantie. Een Romeinse keizer zou die 12 delinquenten voor de leeuwen gegooid hebben om zijn almacht te onderstrepen, maar niet zo Franciscus. Hij heeft de kracht om de biologische alfadier-rituelen te negeren en de machtssymboliek op haar kop te zetten, zonder aan kracht in te boeten, integendeel. Het is alsof Bart De Wever op handen voeten, met een rode neus en een clownpak, de Ten Miles zou uitlopen, en net daardoor zijn aanhang zou zien vertienvoudigen. Quod non.
Zo blijkt paus Franciscus in zijn theatraal cynisme een paar klassen hoger te spelen dan de politici. De meest empathische volksmenners blijven steken op het niveau van het machtsvertoon en de symboliek van de kracht: marathons lopen, rivieren overzwemmen, kwissen winnen.
In het licht van die meta-symboliek heeft Franciscus dus die Romeinse jonge delinquenten de vernedering van hun leven bezorgd, door hen te ontwapenen, moreel en fysiek, meer dan enige gevangenschap of foltering dat zou kunnen. Dat er ook een paar moslims onder de gewassen voeten zaten, geeft daar een speciale dimensie aan: de islam zal het nooit halen van deze subtiele marketing, ze kunnen hem hoogstens imiteren. Ik geef ze nog twee generaties, en dan komen de imams in maatpak eraan, gewapend met handboeken in de reclamepsychologie. Propaganda Fide dus. Het Salafisme (moslimfundamentalisme) is, als beweging van de zuiverheid en uitzuivering, in dat opzicht een hopeloze stuiptrekking.
Religie als therapie
Hoe weinig het geloof me ook interesseert, des te boeiender lijkt me de Kerk, het instituut, de rituelen, de machtsuitoefening, de communicatie.
De fatale wetmatigheid – en wat mij betreft: principe van immanente rechtvaardigheid- die zegt dat een boodschap des te meer verwatert, naarmate ze meer verspreid wordt,- zal door paus Franciscus met brio in de praktijk worden omgezet. De voetwassing in de Romeinse gevangenis is, als theater van de nederigheid, een volmaakte stunt, maar ook een teken dat het geloof zelf, de individuele band met het Goddelijke, niet meer aan de orde is. In de plaats daarvan treedt er een soort mediatieke en showbizz-achtige ceremonialiteit, het kwistig strooien in de publieke sfeer met zogenaamde symbolen die vervlochten zijn met het imago van het instituut, de protagonisten, het religieus product.
Fundamenteel is deze paus dus een signaalgever van de ontkerstening die al rond 1500 begon. Maar alles is altijd anders, niets herhaalt zich identiek. Wat ik eerder al betoogde over kunst en cultuur, nl. dat dé kunst niet bestaat en in elke tijd of ruimte iets anders is, dat wij nadien pas terug onder één noemer brengen, geldt zeker ook voor religie. In een tijdperk van de totale, globale vermarkting en mediatisering, heeft religie beslist een toekomst, maar dan als product én medium. Vroeger noemde men dat nogal wollig “zingeving” of “spiritualiteit”, maar het gaat uiteindelijk om een behoefte aan therapeutische zondagen voor een maatschappelijke rat race die steeds grimmiger, onmenselijker wordt.
De behoefte aan rituelen en symbolen is dan eenvoudigweg iets tussen, tja, wat Marx al “opium voor het volk” noemde, en het brood-en-spelen-devies. Afleiding, amusement, sentiment, vlucht, fascinatie. De nonnen die op het Sint-Pietersplein een orgasme krijgen, consumeren het religieuze product met volle teugen, wie zal hen ongelijk geven. Vergeet het seksueel misbruik in de Kerk en de banden van het Vaticaan met de Maffia: dit is emo-industrie op hoog niveau.
God hoeven we hier niet meer bij te sleuren, en zijn tegenvoeter, de duivel of de Antichrist nog veel minder. Voor het handvol echte devoten en mystici is deze paus allicht zelf de Antichrist. Ook in de gereformeerde kerkjes van het diepe Holland zal men smalend doen over deze televisie- en internetpaus.
Voor atheïsten en godloochenaars breken evenwel boeiende tijden aan. Nu al ben ik een grote fan van Franciscus, de man die al voetwassend de wereld verovert. Paus Alexander Borgia, niet toevallig tijdgenoot en kompaan van Niccolò Machiavelli, heeft dit nooit kunnen dromen. Praise the Lord, Amen.
