Voor een striptentoonstelling, die momenteel  in de lokettenzaal van het Vlaams Parlement loopt, werden twee (jawel, twee!) curatoren aangesteld, te weten de gepensioneerde kunstpaus Jan Hoet en de socialistische ex-volksvertegenwoordiger Dany Vandenbossche. Toen Vlaams Parlementsvoorzitter Jan Peumans (N-VA)bezwaar maakte tegen een Franstalige tekstballon (van een uiteraard Franstalige strip, getekend François Schuiten) op de voorzijde van de brochure, werd die tekst  verwijderd door de twee intendanten, en werd de brochure uiteindelijk afgedrukt… met een blanco tekstballon. Zonder commentaar.

Uiteraard stond het Belgische cultuurpolitieke establishment op zijn achterste poten: van Fadila Laanan, (Wie? De minister van Cultuur van de Franse Gemeenschap dus) tot een ander theelichtje, Vlaams parlementslid Elisabeth Meuleman (Groen), gonsde het dat Vlaanderen weer een stap dichter bij de fascistische censuurstaat was gekomen. Ze verkeren in het goede gezelschap van o.m. Vlamingenhater Olivier Maingain (FDF), die in La libre Belgique verklaarde: “La censure de l’oeuvre de François Schuiten au parlement flamand est un acte qui confine tout autant à la barbarie qu’à l’idiotie”.

Weer een bewijs dus van de bruine geaardheid van de Vlaamse slijkmensch, en de noodzaak om deze blijvend met de francofone Verlichtingscultuur te confronteren, via de Brusselse passe-partout. Uiteraard mits een leergeld van zo’n 16 miljard Euro per jaar, zijnde het bedrag dat jaarlijks van Noord naar Zuid vloeit.

Ach, wat Peumans en konsoorten betreft, kan ik Maingain zelfs niet helemaal ongelijk geven: de Vlaamse parlementsvoorzitter is een brave, goedmenende maar uitermate geborneerde klaagflamingant. We zitten in Vlaanderen inderdaad met een klerkenregime opgescheept van onderwijzers die op een schone morgen ontdekken dat ze minister zijn, of, meer nog, parlementsvoorzitter. Als de kneuterigste incarnaties van het Vlaams-nationalisme de plak zwaaien in een veredelde gemeenteraad zoals het Vlaams Parlement, dan mag men het ergste vrezen.

Aangekondigde lafheid

Toch was een kleine correctie hier op zijn plaats: het is niét Jan Peumans die in deze een modderfiguur sloeg, maar wel de curatoren van het evenement zelf, in casu Jan Hoet en Dany Vandenbossche. Zij wilden snel elk hun voorziene 10.000 Euro opstrijken, en hadden geen zin om het hard te spelen, door bv. voor de eer te bedanken.  Bekijk ze even, die twee knullige has-beens: het staat op hun gezicht te lezen dat ze beseffen hoe ze door het stof gekropen zijn, maar ook dat ze resoluut alle creativiteit zullen aanwenden om er de juiste draai aan te geven. Wat Hoet ook met verve deed op Radio 1.

In een opiniestuk, getiteld “Aangekondigde lafheid”, (DS van 21/5) geeft Ingrid Verbanck, in de blogosfeer actief als Wendy Kroy, die twee ervan langs. Terecht stelt ze dat die lege tekstballon vooral het probleem is van de “kruiperige lakeien” Jan en Dany zelf.  “De waarheid is dat zowel Vandenbossche als Hoet eieren voor hun 10.000 euro hebben gekozen en zelf te weinig kloten aan hun lijf hadden om niet toe te geven op deze princiepskwestie.”  

Het gaat hier dus om verregaande principeloosheid van salonintellectuelen, een fenomeen dat door de filosoof Peter Sloterdijk gekenschetst werd als cynische rede, een mengsel van persoonlijk of collectief opportunisme en pretentieuze raddraaierij.

Contre-démocratie

Nu is Ingrid Verbanck een van die bloggers waardoor je dankbaar bent dat het internet bestaat. Ze schrijft goed én scherp, en vooral: ze is niet corrupt. Een wonder dat ze in de kolommen van de Standaard is geraakt. Toch heeft haar vrouwelijke aard ervoor gezorgd dat ze net daar op hield, waar het interessant wordt.

Vanuit een dialectisch standpunt immers moet men zowel de keizer-koster-bedillerigheid van Peumans verdedigen, als de rebelse attitude van kunstenaars en schrijvers,… die in Vlaanderen jammer genoeg grotendeels ontbreekt, vooral net bij de links-weldenkende cultuurelite. Hoe zou men kunnen rebelleren, als alles mag? Net een flinke dosis repressie maakt het de moeite waard om een vuist te maken tegen het establishment.

Het is de taak van de overheid om te censureren. En het is de taak van cultuurmakers om in het verzet te gaan, of de censuur creatief te omzeilen.

Ik geloof dus wel in het idee van een contre-démocratie (Pierre Rosanvallon), een vinnige anti-establishmentcultuur, die maar kan gedijen omdat de macht zich ook laat voelen, soms subtiel, soms brutaal. Ze gaat buiten de mainstream en kleurt buiten de lijntjes, maar dan moet er wel een mainstream en een stramien zijn.

Peumans deed dus wat hij moest doen. Jan en Dany niet. Het is de taak van de overheid om te censureren. En het is de taak van cultuurmakers om in het verzet te gaan, of de censuur creatief te omzeilen. Dat heeft grote kunst voortgebracht: de Russische componist Dimitri Sjostakovitsj  (1906-1975), die heel zijn leven met de Sovjet-dictatuur heeft geworsteld en op het scherp van de snee leefde, is een goed voorbeeld daarvan. De ironie is, dat zonder Stalin de muziek van Sjostakovitsj niet zou zijn wat ze uiteindelijk is geworden.

Dank u, dictatuur? Wel, ergens geeft Wendytje het zelf aan, waar ze stelt dat Hoet en Vandenbossche zich nooit boven het maaiveld zouden durven verheffen onder een repressief regime. Ze kunnen slechts de Peumansen van deze wereld aan, de veldwachters in maatpak.

“Wie hier en nu al niet durft opkomen voor wat hij juist en rechtvaardig vindt, daar moeten we in tragischer tijden geen heldendaden van verwachten” constateert ze weeral terecht. Dat is zo. Dus, ik redeneer door met de botte bijl:  een repressief regime werkt als een nuttige filter, een selectiemechanisme. Wie dàn nog iets te zeggen heeft, heeft écht iets te vertellen. Al de rest zwijgt, en ook dat is een verademing.

Het is een klik die de Vlaamse culturele elite, met haar fobie voor het Vlaams-nationalisme, nu eindelijk maar eens moet maken: cultuur moet bij voorkeur niét met macht samenvallen, dus mag het er best wat spannend aan toegaan. Laat maar komen, dat Flämische Reich met zijn rode potloden, het zal onmiddellijk het koren van het kaf scheiden, de tetterende charlatans en de angsthazen uitfilteren. Dat in zo’n geval ook de subsidies op de helling komen te staan, moeten de dames en heren van de sector er dan maar bijnemen.

Maar zo zitten ze dus niet in elkaar: de Vlaamse cultuursector is braaf en conformistisch. Zelfs een Peumans kunnen ze niet aan. De links-progressieve bobo’s mikken vooral op een tolerante uitkeringscultuur, waar men rustig aan mag rommelen. Lees maar de teksten van groene cultuurjongen Bart Caron, en hoe die een modieus emancipatiediscours weet te combineren met een pleidooi voor meer staatssubsidies aan de culturele sector.

Tot slot nog dit. De attitude van Jan en Dany getuigt niet alleen van het moderne cynisme in de cultuursector, maar zou men eigenlijk ook zeer “Belgisch” kunnen noemen. Een soort beginselloosheid van het zinkende schip, waar een geforceerde vrolijkheid de stemming uitmaakt, en waar voor de rest niets meer echt of authentiek is. Alles is een onernstig circus, een grap, en de wereld is aan de mooipraters en de zakkenvullers.

Het veelbezongen Belgische surrealisme, waar ook het verhaal van de lege tekstballon weer in past, is eigenlijk maar het artistieke alibi van een decadente on-staat, drijvend op compromissen en hele en halve leugens.

Daar moet Verbanck, die beslist het Ancienne Belgique ook niet ongenegen is, toch nog eens over nadenken.

Twee ogenschijnlijk los van elkaar staande gebeurtenissen van de voorbije week trokken mijn aandacht. Enerzijds de aanslag op de marathon van Boston, waarbij twee obscure Tsjetsjenen drie doden, een hoop afgerukte ledematen en andere rommel veroorzaakten, met behulp van een ordinaire snelkookpan en nog wat keukengerei. Wetenschap en technologie voor iedereen, zowaar: iedereen kan zo’n splinterbom maken, volgens aanwijzingen die vlot op het internet te vinden zijn. Vergeet Al Quaeda en aanverwanten: niet meer dan twee mafkezen en een snelkookpan zijn nodig om een stad op haar kop te zetten.

Het andere feit voltrok zich dichter bij huis: een handvol misnoegde Antwerpenaren trokken naar de rechter om de Sinksenfoor te laten verbieden die al sinds mensenheugenis op de gedempte Zuiderdokken staat. En ze haalden verdorie hun slag thuis! Men kan dat de triomf noemen van de rechtstaat en de democratie, maar men kan het ook anders lezen: als vijf mensen een kermis, waar toch duizenden bezoekers op afkomen, kunnen platleggen, dan hebben we hier te maken met een triomferende minderheid die een meerderheid gijzelt. Terrorisme dus.

De analogie met Boston ligt dan open: niet het getal is van belang, wel de aanwezigheid van kleine, middelpuntvliedende kernen die complete systemen kunnen ontwrichten. Na de emancipatie van de burger, opgestart in de 18^de eeuwse Verlichting, tijdens twee daaropvolgende eeuwen getemperd door politieke stelsels variërend van dictatuur tot parlementaire democratie, is een nieuwe tijdperk aangebroken: dat van de terreur van het individu.

De aanslag

Individuele en quasi-anonieme tussenkomsten in de geschiedenis zijn uiteraard van alle tijden. Denken we bv. aan de moord op Frans Ferdinand van Oostenrijk in Sarajevo op 28 juni 1914, algemeen beschouwd als de aanleiding tot de 1^ste wereldoorlog. Uiteraard was de tijd rijp voor een oorlog en was de situatie in Europa explosief. Toch blijft er het naakte feit dat de obscure Bosnische activist Gavrilo Princip op zijn dooie eentje een pistool trok en zo de 1^ste wereldoorlog in gang schoot.  We hebben hier te maken met een enorme kortsluiting in de geschiedenis, waarbij de microbiologie en de toevallige levensloop van een of een paar personen, een enorme amplitude krijgt. De neurologische activiteit in de hersenen van Gavrilo Princip, toen, die middag van 28 juni, vormde de eigenlijke kracht die de geschiedenis van de 20^ste eeuw zou bepalen. Een ontzettende vaststelling. Voor de liefhebbers van sociale pschologie is er dan weer het biografische gegeven dat Princip wegens zijn kleine en tengere gestalte niet werd toegelaten in het Servische leger, en daar onder gebukt ging. Vandaar dus die aanslag. Het minderwaarheidscomplex: een goudmijn voor schrijvers, politici-met-ambitie, en terroristen.

Uiteraard kan men zo ad infinitum teruggaan, en de geschiedenis vaststellen als een amalgaam van omstandigheden, botsingen, collusies. Telkens kan men zich dan de hypothetische, maar voor de rest volstrekt impertinente vraag stellen, hoe de geschiedenis er had uitgezien als bijvoorbeeld Gavrilo Princip zich op 28 juni 1914 zou overslapen hebben.

In een eerder essay werkte ik die “wat als”-redenering uit, met Adolf Hitler als prototype. Wat als de Weense Kunstacademie hem wél had aangenomen? Geen Auschwitz? En ook geen Israël? Of is het allemaal de schuld van Hitlers verwekkers? Wat als de wip tijdens die zonnige junidag, daar op de Oostenrijke keukentafel, niet had doorgegaan?

Zoals Shakespare al wist: de geschiedenis is een dronkemansverhaal. Men kan de aanslag als de apotheose zien van een tragikomische ketting van ongelukken en ontsporingen. Opeens neemt iemand een pistool en legt een wereldleider neer. Verontwaardiging, rouw, vervolging en straf zijn dan de normale afwikkelingen, maar nader beschouwd is de ingreep van het individu in de geschiedenis misschien wel het meest wezenlijke van die menselijke geschiedenis zelf. De moord op Willem de Zwijger, op John F. Kennedy of op Yitzhak Rabin,- ze hebben de loop van de geschiedenis drastisch veranderd, maar de uitvoerders, respectievelijk Balthasar Gerards, Lee Harvey Oswald en Yigal Amir, blijven het echte mysterie, ook al worden er ideologische alibi’s naar voor geschoven.

De kwetsbaarheid van het menselijk lichaam, ook van politieke leiders en iconen, blijft de Achillespees van het historisch bewustzijn, dat op een of andere manier gelooft in een logische afwikkeling ten goede. De guerilla wint het op de legerdivisies, de microbiologie triomfeert op de macrostrategie van enorme systemen, door hackers moeiteloos platgelegd, gewoon om de fun. Vergeet dus de systemen en hun logica. Hou het toeval in het oog. Waarom nog geschiedenis leren, waarom haar nog analyseren, als twee Tsetsjenen met een snelkookpan over haar loop kunnen beslissen? Terecht staat de afschaffing van het klassieke geschiedenisonderwijs voor de deur.

Veiligheid

De veiligheidsobsessie die zich vandaag doorzet, is een rechtstreeks gevolg van die historische collaps, het besef dat alles kan door een minimale ingreep van één enkele knutselaar, onder het motto “How to Make a Bomb in the Kitchen of Your Mom” . In de middenloop van de menselijke geschiedenis hebben politieke systemen hebben met hun veiligheidsapparaat altijd preventief de terreur van de enkeling proberen te bezweren. De ideologie, de moraal en het recht leverden daarbij de argumenten om de aanslag niet te plegen. Het verbod om te moorden (Mozes’ vijfde gebod “Gij zult niet doden”) was in dat opzicht vooral een voorzorgsmaatregel ter bescherming van het establishment, tegen de terreur van het individu.

Maar met de gezagscrisis, en in het toenemende Ik-tijdperk, wordt deze preventie hachelijk en steeds draconischer. De individuele vrijheid, als religie op zich, die vooral op het internet en in de blogosfeer hoogtij viert (free speech), tot op het hysterische af, maakt van het hyperdemocratische Westen één grote hinderlaag voor al wie zijn kop boven het maaiveld verheft. Elk anoniem individu kan zich op elk moment fataal manifesteren, in woorden én in daden, om te doen wat volgens hem moet gedaan worden.

Nemen we het geval Bart De Wever. Net zijn nadrukkelijke aanwezigheid in de media en zijn populariteit maken hem kwetsbaar. Het idee dat De Wever België op zijn grondvesten doet schudden, is een uitnodiging om in te grijpen in de geschiedenis. Dit is dan ook een waarschuwing (géén bedreiging): Bart, uw dagen zijn geteld. Statistisch gezien is het zeer waarschijnlijk dat iemand deze cultfiguur binnen korte termijn naar de andere wereld helpt, gewoonweg omdat het een hoop mensen goed zou uitkomen (wat uiteraard niemand met zoveel woorden wil gezegd hebben). Men beseft dat ook binnen de éénmanspartij die de N-VA nog altijd is. Politiebewaking zal aan dat veiligheidsprobleem niets veranderen, integendeel, ze trekt zelfs nog meer de aandacht op de schietschijf.

Vergeet de systemen en hun logica. Hou het toeval in het oog. Waarom nog de geschiedenis proberen te begrijpen, als twee Tsetsjenen met een snelkookpan over haar loop kunnen beslissen?

Binnen de publieke opinie voltrekt zich dan een bizar, paradoxaal psychodrama: men polariseert, mediatiseert, discussieert, scheldt, terwijl men tegelijk overal het gevaar ontwaart en de maatschappij wil beschermen tegen extremen. De individualistische vrijheidsreligie en de aan paniek grenzende veiligheidsobsessie zijn dus, vreemd genoeg, twee kanten van één medaille: door het wegvallen van alle normatieve hinderpalen voor het geweld, neemt de angst voor dat geweld evenredig toe. De actuele discussie in de VS rond het wapenbezit is daar een typisch uitvloeisel van. Achter elke hoek van de straat loert het gevaar, omdat we zelf ook het gevaar voor de andere vormen.

Deze cumulatieve kringloop eindigt altijd in een executie. De Wille zur Macht, door Nietzsche en Schopenhauer voorspeld, krijgt pas een concrete invulling dankzij de instructies op het internet om een splinterbom te maken. Het terrorisme is de voltooiing van en de parodie op de democratische vrijheidsgedachte. Een leven is niets waard, en dat van de elites nog het minst, want het ressentiment in de lagere sociale regionen is enorm. De betogingen tegen “zinloos geweld”, telkens een maniak zijn pistool of mes bovenhaalt, zijn dan ook volstrekt hypocriet: het is de democratie zelf, overlopend in een cultus van de enkeling, die het zogenaamd zinloos geweld aanstuurt. En het zijn de media die de paradoxale eenheid van linksdraaiend libertarisme en rechtsdraaiend angstgevoel opfokken.

Het complot

De enige vraag die we ons nog kunnen stellen is: “Wie of wat drijft die enkeling?”. Vandaar het succes van de neurologie, de hersenchirurgie en de microbiologie. Alles zit in ons lichaam, en heel de logica van de geschiedenis plooit terug tot een kwestie van zenuwelektriciteit en hormonale processen.

Daarom is anderzijds het complotdenken zo verleidelijk: stel dat er toch ergens, diep in de Himalaya, een wereldbestuur in permanent conclaaf huist, van waaruit alle directieven vertrekken om leiders in of uit het zadel te lichten. De complottheorie verbindt alles (religere) wat uit elkaar was gevallen. Het is een zinnige hypothese, die in feite het religieuze denken restaureert, want God is uiteraard de onbewogen beweger die alles ingang zette, zo leert ons de bijbel. Moest een extreme intelligentie aan het begin der tijden inderdaad zo’n “eerste stoot” hebben gegeven, met incalculering van alle volgende, zoals een schaker 40 zetten vooruit kan denken, dan zijn we uit de problemen: alles wat gebeurt, moét gewoon gebeuren!

Het determinisme, religieus of wetenschappelijk, is de enige attitude die ons dan kan redden uit de libertaire paniek. Doe gewoon gerust het een of het andere, het is toch voorbeschikt. Zet een snelkookpan onder het spreekgestoelte van politicus X, of doe het niet: vanaf de eerste gebeurtenis in het heelal stond uw beslissing toch al vast, feel free.

Dit goddelijk complot hebben we in een essay, getiteld “Die Kunst der Fuge” , zelfs ooit eens omgekeerd, door een extreem intelligente beschaving aan te nemen, helemaal aan het uiteinde van de tijdsas. Deze beschaving zou in staat zijn, terug te keren in de tijd en het verleden (ons heden dus) te manipuleren, waardoor ze zichzelf herconstrueert. Moeilijk om voor te stellen, maar bijvoorbeeld de onvindbaarheid van het fameuze Higgsboson, waardoor de kosmos in eer reusachtig zwart gat zou verdwijnen, leek me een leuk argument om het bestaan van deze toekomstdirectie aan te nemen.

In deze visie (die me plausibeler lijkt dan de klassieke religieuze tijdsas vanuit de schepping) doen we dus ook maar wat moet gedaan worden om de toekomst te realiseren, die toch al vast staat. De drie doden van Boston waren dan wellicht, zonder dat ze het ook maar beseften, obstakels in een afwikkeling die een beschaving ver na ons uittekent.

Het besef dat menselijke verantwoordelijkheid niet bestaat, en dus evenmin de schuld, kan een nihilistisch antwoord op de systeemcrisis lijken, maar ze zou wel tot een nieuw soort levensbeaming kunnen  leiden, onder het motto “Carpe diem”.

Voor de media zou dat slecht nieuws zijn: een posthistorische chaos die toch maar een tot in alle details uitgedokterd scenario zou volgen, waaraan niemand ook maar één komma kan veranderen. Wat kunnen media daar nog toe bijdragen? Gedaan de debatten, de analyses, het eindeloos geneuzel, de uitzichtloze polemieken.

En gedaan ook de veiligheidsobsessie: als uw dag niet gekomen is, mag u gerust de Grand Canyon op een slappe koord over wandelen, er zal niets gebeuren.

En neen, ik was niet op de Marathon van Boston, en zal ook niet aanwezig zijn op de Antwerpse Ten Miles. Niet uit angst, maar vanuit een ware doodsverachting. Thuis gebeuren immers de meeste ongelukken. Zelfs een snelkookpan zonder spijkers werd me al bijna fataal. Ooit moet het gebeuren, we zien wel wanneer.

Allicht doet het woord Waarheidscommissie bij u een belletje rinkelen: o.m. in Argentinië, El Salvador, Peru, en Guatemala, waar duizenden mensen gewoon in het niets oplosten onder de militaire dictatuur, drong een onderzoek zich op naar de ware toedracht. Een volk moet afrekenen met zijn verleden en de schuldigen aan massamoord ter verantwoording roepen.

Dat is ook de mening van Chokri en Zouzou Ben Chikha, twee lolbroeken van allochtone komaf (sorry, mag ik niet zeggen: verboden woord in het Gentse), die zich in uitermate knullig Nederlands uitdrukken over allerlei kwesties, ook de Vlaamse, en net daaraan hun hoge aaibaarheidsfactor ontlenen. Noem het maar positieve discriminatie: de heren zijn uit de media niet weg te branden.

Wat is hun case? Geen wrede dictatuur, geen genocide, geen doodstraffen of afgehakte handen (vandaag vooral te vinden in moslimlanden, minder langs Vlaamse wegen), maar de Wereldtentoonstelling van 1913 te Gent, waar een groep Senegalezen in een ”Village Sénégalais” figureerde. Ook een stel Filippijnen, ronddollend in hun natuurlijke habitat, vormde er een vermakelijk curiosum, het was dan ook een Wereldtentoonstelling.

De charme van de wilde dus. Al werkte het vermoedelijk toen al dubbel, en keken die mensen evenzeer naar ons als wij naar hen, en moeten we dit als een voorvorm van het sociaal toerisme beschouwen, uiteraard vermengd met het typische koloniale sfeertje van die tijd. Maar zo denken de broers Ben Chikha er niet over: op hun webstek gewagen ze van een hallucinant, racistisch en mensonterend evenement dat dus euh… een Waarheidscommissie verdient. Honderd jaar na datum.

Zo gezegd zo gedaan: raar maar waar, ze bestaat echt, het is blijkbaar geen late Aprilgrap. Het oude Gentse gerechtsgebouw doet dienst als decor. Weinig kans dat ook maar één modale Gentenaar wakker ligt van het schertstribunaal, maar daar gaat het niet om. Dit slecht theater blijkt namelijk maar een voorprogramma te zijn van een optreden van de Gentse burgemeester.

De glazen bol van Termont

Over de zin en onzin van historische excuses is er op deze webstek al veelvuldig gebakkeleid. Meestal gaat het om plat politiek stuntwerk, afgedekt door een stevige scheut moralistische aanstellerij. In dit geval met burgemeester Daniël Termont in de glansrol, die al eerder besliste om het Nederlands woordenboek van enkele onwelvoeglijke termen zoals “allochtoon” te ontdoen.

Ach, zich vergapen aan exoten, het is des Menschen, meer dan Chokri en Zouzou willen toegeven. We doen het allemaal op reis, we zijn allemaal Kuifjes in de Sovjet-Unie, nieuwsgierige en verwaande voyeurs die persé op de foto willen met die negerin (pardon) die haar kroeshoofd als een bagagerek vermag te gebruiken. Omgekeerd zijn de Bruggelingen én Gentenaars in hun Vlaams Madurodam voor al die Japanners ongelooflijk grappig en menig kiekje waard. Lachen geblazen thuis.  Om nog maar te zwijgen van de vrolijke vitrines aan de Kortrijkse Steenweg, waar de fijne vleeswaren uit de Filippijnen, Senegal, en Oost-Europa dagelijks in alle maten en gewichten worden aangeboden.

Desalniettemin vragen Chokri en Zouzou zich bezorgd af, of de denigrerende uitstalling van dat negerdorp op de Gentse expo anno 1913 toch niet iets met de Vlaamse identiteit te maken heeft. Daarop kunnen wij enkel bevestigend antwoorden: jawel, de stront aan onze klompen, die ongeneeslijke vieze adem die opwalmt als we onze donkerbruine gedachten aan de toog ventileren, dat lachen met foute moppen, het steeds maar weer voor de verkeerde partij stemmen, het zit in ons, en de Waarheidscommissie zal het eruit pulken.

Meer nog: niet alleen de Gentenaar, de Vlaming, maar meteen ook de Vlaamsche cultuur zal hier terechtstaan. Zo zal het Cyriel Buyssegenootschap zich plaatsvervangend moeten verantwoorden voor het woord “neger” dat door deze Vlaamse romancier (1859-1932) in illo tempore werd gebezigd. “De commissie moet een ondergesneeuwd en controversieel element van de Gentse geschiedenis blootleggen, en de commissie moet die bekommernis projecteren naar de toekomst toe“, aldus ene Annelies Verdoolaege, Afrikaniste aan de UGent.  Het ziet er dus naar uit dat Buysse in de nabije toekomst uit de rekken zal gehaald worden, tenzij men systematisch het woord “neger” overplakt. Met Afrikanologistische groeten.

Gewezen provinciegouverneur Herman Balthazar (S.PA), nog zo’n nobele weldenker, patroneert dit grootscheeps gewetensonderzoek, dat onvermijdelijk zal eindigen in een massaal mea culpa en een zelfgeseling van alle Vlamingen omwille van deze misdaad tegen de menselijkheid. Er was nochtans één bijdehandse jongen die het verdict niet afwachtte: terwijl de bizarre alliantie van artistieke mistspuiters en Gentse academici ijverig de stoelen klaarzette voor de zittingen van de Waarheidscommissie, leek burgemeester Termont (ook S.PA: zal het u verbazen) de uitslag al in zijn glazen bol te hebben gezien. Hij bood maar meteen, namens alle Gentenaren en voor de opgetrommelde media, zijn excuses aan tegenover heel de beschaafde wereld. ‘U kan er van op aan dat de samenleving die de stad Gent is, een heel andere samenleving is die dat vandaag niet meer zou doen’, aldus de burgervader.    De voorzet van Chokri en Zouzou recht in doel gekopt, jawel, zij het dat de match nog niet eens begonnen was.

Het leven en de werken van Leopold II

De in snelheid gepakte Commissie stond even voor gek: “we moeten het in een bredere context zien, als kritiek op het kolonialisme”, zo klonk het bedremmeld. Maar ondertussen was wel duidelijk geworden dat de milde steun van de stad Gent aan het project niet vrijblijvend was: dit moest en zou een Termont-show worden tijdens de Paaskomkommertijd. Met dank aan Action Zoo Humain, de subsidiefuik van Chokri en Zouzou, en de nuttige idioten van de Ugent.

Wat in deze kolder inderdaad nog meest in het oog springt, is de ranzigheid van het academisch establishment, dat probleemloos meehuppelt in de groteske mix van middelmatig allochtonentheater en politiek opportunisme. Kan men de fratsen van Chokri en Zouzou nog opvatten als bezigheidsterapie en een geslaagde vorm van tewerkstelling in de socio-culturele sector, en kan men nog enig begrip opbrengen voor de profileringsdrang van Daniël Termont die vóór zijn beurt in het beeld kwam lopen, dan zijn de “wetenschappelijke” uitgangspunten van deze Waarheidscommissie op zijn minst dubieus en tendentieus. Temeer omdat het hier helemaal niet gaat om de Vlaamse identiteit en onze vermeende racistische inborst, maar om het kolonialisme in zijn globaliteit, waar de Gentenaar van vroeger en nu zich helemaal niet hoeft voor te excuseren.

Er zijn nochtans duistere bladzijden uit de Belgische geschiedenis genoeg, die wél een Waarheidscommissie waard zijn. Om in de koloniale sfeer te blijven: de moord op Patrice Lumumba bijvoorbeeld, de eerste premier van het onafhankelijke Congo,- een door de CIA beraamde executie, met instemming van Boudewijn I en op aansturen van het Belgische grootkapitaal. De daartoe opgerichte parlementaire onderzoekscommissie in 2002 was weinig meer dan een doofpotoperatie waar uiteindelijk niemand met de vinger werd gewezen. Steek daar misschien eens uw tijd in, historici van de UGent. Tenzij daar vaderlandslievende bezwaren tegen zijn…

Over de wandaden van Leopold II in Congo is bij ons weten zelfs helemaal géén officieel onderzoek gevoerd,- afgezien van het nep-onderzoekje dat de vorst zelf beval, onder druk van de aanzwellende kritiek op de onmenselijke omstandigheden in de rubberindustrie, de dwangarbeid, het gijzelen van vrouwen en kinderen, het platbranden van dorpen die hun quota niet haalden, het afhakken van handen en voeten.  Men schat dat Leopolds regime tien miljoen Congolezen het leven heeft gekost. Hugo Claus schreef er ooit een toneelstuk over, dat stante pede werd verboden. Onder druk van het Koninklijk Hof, zo wordt verteld.

In het licht van deze reële historische hangijzers is de Gentse “Waarheidscommissie” over de expo van 1913, evenals het groot pardon van Daniël Termont, van een lachwekkende onnozelheid. Als pure theaterbedoening had ik er geen woord aan vuil gemaakt, leve de artistieke vrijheid (al kost het ons ook geld). Maar dat deze charade in de blubber van de lokale politiek dobbert, en, godbetert, wetenschappelijke ondersteuning krijgt vanuit de academische sector, is de schaamte voorbij.

Die moderne mens, zowat opgestaan anno 1500, is ongeduldig, neurotisch, genotzuchtig en daardoor nooit voldaan. Het reizen is de rituele afspiegeling van die snelheidshysterie. We slokken de ruimte op, we malen kilometers, maar eigenlijk is het de ruimte die óns opslokt en de tijd die ons inhaalt.

Of men nu gaat voor het comfort of het avontuur, altijd is er de stress om op tijd te zijn, als eerste te ontdekken, de grootste kick te ervaren, het meest te kunnen opscheppen thuis. L’enfer, c’est les autres: nergens geldt het meer dan op vakantie. Het zoeken naar de andere plek (Foucault spreekt van “heterotopie”) ontaardt in een permanent gevecht om de beste plek.

Hilarisch was in dat opzicht de clandestien gefilmde territoriumoorlog rond het openluchtzwembad van een luxehotel (het satirische VRT-programma “Is ’t nog ver?”): mensen die alleen maar bezig zijn met het veroveren van het beste zitje rond dat zwembad, en daarvoor best hun nachtrust, zelfs heel hun vakantie willen opofferen.

 Pane e coperto

Anderzijds,- en dat is misschien onze redding,- biedt de vijandigheid van de plek ons eindelijk een uitvlucht om thuis te blijven: toeristen worden steeds meer als een opdringerig, barbaarse horde ervaren. In Brugge is er een burgerbeweging actief die de stad wil terugwinnen. De stad wordt als bezet gebied beschouwd, waarbinnen de autochtone bevolking een soort guerilla-tactiek toepast.

Allerlei krijgslisten doen zich voor in de verhouding tussen ‘bezetter’ en het ingenomen gebied. Zoveel mogelijk de toeristen afzetten bijvoorbeeld, de verkeerde weg wijzen, of zelfs vrouwelijke gasten verkrachten (recent in Indië).

In Venetië hebben alle inwoners doodeenvoudig de stad verlaten. U kan ze wel bezoeken, er duur en slecht eten, door de gondeliers afgetroggeld worden, maar Venetianen krijgt U niet te zien: die bestaan namelijk niet, de stad is een louter decor en consumptiepark, één grote hinderlaag voor Uw portefeuille. Romeinen zijn er in Rome nog wel, maar ze vermijden elk oogcontact met vreemdelingen en antwoorden niet als U de weg vraagt. Pane e coperto, en voor de rest lezen ze op straat de krant, of eten er het middagmaal, nadrukkelijk met de rug naar de toeristen gekeerd. Heel gewoon. Zij zijn namelijk thuis.

Carroussel

Het toerisme is de triomf van de trivialiteit, met cultuur nota bene als glijmiddel, en het digitale fototoestel/camera als moordwapen. Recent gehypte steden zoals Barcelona en Lissabon weten wat het betekent om toeristische topattracties te worden. Elk jaar komt er een nieuwe ‘culturele hoofdstad van Europa’ op de kaart, waarna de overrompeling plaatsgrijpt en de stortplaatsen ontstaan.

Want het toerisme sleept een enorme vervuilingsgolf met zich mee: fysiek, mentaal, ecologisch, cultureel. Is dit enkel een stedelijk probleem? Allerminst. Op de weg naar de top van de Mount Everest –de heilige berg der Tibetanen- is er constant een kuisploeg in de weer om de rommel van de aanschuivende klimploegen op te ruimen. Dit is bandwerk, voor de toeristen én voor de gidsen.  English spoken, hier spricht man Deutsch. Snel worden talen geleerd, routes gemarkeerd en vuilnisbakken geplaatst. Overal verlagen de drempels, rolt het geld, en versmallen zich de ogen van inboorlingen tot loense spleten: wie het moderne consumptiekapitalisme wil begrijpen, moet de vakantie-industrie bestuderen. De Franse schandaalauteur Michel Houellebecq wijdde zijn roman ‘Platform’ (2001) aan dit fenomeen.

Uiteindelijk verdwijnt ook elk gevoel van ‘ergens anders’ te zijn, of het verlangen om in een andere rol te kruipen: we zijn overal en nergens thuis. Reizen als doodservaring. De snelheid van de wereldeconomie vernietigt alle ritmes, mentale tegenstellingen en emotionele spectra: alles gebeurt in de duizelingwekkende synchronie van de carrousel. De toerist is een metafoor voor de postmoderne consument die geconsumeerd wordt, de geëconomiseerde mens die leeft én geleefd wordt. Plekken zijn er niet om te rusten maar om uit te wisselen, door te geven, af te lossen, hypersnel, als in een goedkoop bordeel.

Eigenlijk gelooft sinds 2001 geen zinnig mens meer dat de wereldhandel alles en iedereen beter maakt, dat de planetaire communicatienetwerken mensen dichter bij brengen, of dat reizen ‘verrijkt’. Veeleer blijkt het om collectieve dwangneuroses te gaan waar we niet van af raken, hardnekkige tics of zelfsturende mechanismen die mentaal én fysisch vervuilend werken, en die alleen kunnen stopgezet worden met een soort shocktherapie.

Conclusie: blijf thuis, doe iets (on)zinnigs, laat u wegzakken, knuffel uw kind, wied de tuin, of… doe gewoonweg thuis wat het gros van ons op vakantie uiteindelijk maar wil doen: helemaal niets. Festina lente. Zopas nog het summum van kleinburgerlijkheid en/of geitenwollensokken-filosofie, maar nu prioriteit nr. 1:  het (her)ontdekken van traagheid, een half millenium na Columbus, maar ook na Gutenberg en Macchiavelli. Dat kan geen toeval zijn.

Johan Sanctorum

Lees het complete essay  “English spoken – Hier spricht man Deutsch”

De paus heeft op Witte Donderdag in een Romeinse gevangenis de voeten gewassen van een aantal jeugdige delinquenten (men spreekt allang niet meer over jonge boefjes), “als teken van nederigheid en ter herinnering aan het feit dat Christus dit tijdens het Laatste Avondmaal met zijn discipelen ook deed”. Aldus het officiële Vaticaanbericht. Van de 50 aanwezige jongeren werden er overigens maar 12 uitverkoren, de rest bleef met zweetvoeten zitten: het gaat, beste mensen, namelijk om de symboliek, en de apostelen waren ook met z’n twaalven, waaronder één rotte appel, genaamd Judas Iskariot (volgens sommigen geen ordinaire geldwolf, maar een lid van de Joodse ondergrondse tijdens de Romeinse bezetting).

Trekken we die symboliek en de parallel met het Evangelie door, dan heeft paus Franciscus ook de voeten van zijn verrader gewassen, en eigenlijk zijn doodsvonnis getekend,- niet geheel onlogisch gelet op de omgeving. Maar die conclusie is uiteraard niet de bedoeling: het gaat om georganiseerde symboliek met een voorbedrukte interpretatie, iets waar de dag van vandaag vooral de marketing zich mee bezig houdt. U krijgt het symbool én de uitleg. Beelden moeten spreken, maar niet méér dan door de regisseurs toegelaten. Dikwijls zijn Facebook en Twitter daarin stoorzenders, ze vervormen en ontmantelen de reclameboodschap. Dus moeten ook die sociale media bezet worden, wat de paus trouwens met veel brio doet onder de naam Pontifex (nu al zo’n vijf miljoen volgers). Het ABVV kan er nog wat van leren.

Propaganda Fide

Religie en marketing: het heeft natuurlijk altijd bestaan, we moeten daarvoor niet naar de States met hun grote aanbod van Christelijke kerkfabriekjes en welbespraakte predikanten. Als het woord Evangelion letterlijk “goede boodschap” betekent, dan moet die boodschap ook aan de man en de vrouw gebracht worden. Dat vergt retoriek, charisma, communicatievermogen. Op het water wandelen en water in wijn veranderen helpt ook. In onze mediamaatschappij zijn de wonderen vervangen door de kunst van het communiceren en het bespelen van de massamedia. Daar is onze Pontifex goed mee bezig. Net het feit dat het voetwasritueel afgelopen donderdag niét live op televisie werd uitgezonden –tegen de traditie in-, heeft dit evenement een onvoorstelbare mediatieke boost gegeven, en dat was allicht ook de bedoeling: deze nederige paus heeft gevoel voor ironie. Tenzij we een categorie hoger spelen, en het over cynisme hebben.

Want het zit in de genen van het Christendom: de Propaganda Fide, de missionarishouding, het verbreiden van het ware geloof waarbij het doel alle middelen heiligt. Franciscus behoort niet voor niets tot de Jezuïetenorde, door moraalfilosoof professor Vermeersch zeer bewonderd. Heel de moderne reclamepsychologie, de wetenschap van het misleiden, is overigens een afgeleide van de Roomse contrareformatie met haar overrompelende beeldcultuur, als antwoord op het protestantse fundamentalisme.

In een essay van Mei 2006, getiteld “Communicatie kan tot hersenstilstand leiden”,  waarin ik de huidige marketingwetenschap met dat religieus Machiavellisme in verband bracht, stel ik het zo:

“…De echte historische voorloper van onze moderne Public Relations is de 17de eeuwse “Propaganda Fide” , het instituut van de Jezuïeten dat de suprematie van de Rooms-katholieke doctrine moest vrijwaren na de frontale aanval van het protestantisme..      De Jezuïeten hebben de Kerk de moderniteit binnengeleid, door een scheiding te maken tussen waarheid en voorstelling, dat wat je bent en hoe je je dient te verkopen. Tot uiteindelijk de façade de essentie zelf wordt (“The medium is the message”).  Deze kerkintellectuelen, die heel goed beseften dat Rome de strijd op inhoudelijk vlak definitief verloren had tegen de zgn. ‘ketters’, zijn de uitvinders van de politieke propaganda, het begrip ‘publieke opinie’, beeldmanipulatie (de barokkunst!), de mediatisering avant-la-lettre, marketinglogica, het populisme, en dus onrechtstreeks ook van de massacultuur.             Hun staat van dienst is indrukwekkend: in de 16de eeuw organiseerde de Societas Jesu al de inquisitie, in de tijd van de grote ontdekkingsreizen en de kolonisatie van Zuid-Amerika vonden ze zowaar het moderne racisme uit. Een van hun beste leerlingen was overigens…. Joseph Goebbels.”

Dat laatste leverde me een proces wegens smaad én een astronomische schadeclaim op vanwege reclamemaker en Open-VLD-strateeg Noël Slangen die in dat essay werd vernoemd. Maar Slangen werd door de rechter wandelen gestuurd. Sindsdien is mijn relatie met het politieke establishment, de media, én de zgn. communicatiesector, wel grondig vertroebeld: allen voelen ze zich blijkbaar aangesproken. Terecht.

Sklavenmoral

Terug naar de symbolen en hun betekenis.   In navolging van de intimidatierituelen bij mensapen (o.m. de gorilla’s: het bekende roffelen op de borst) voelen politieke leiders vandaag de behoefte om hun fysieke fitheid te onderlijnen, met als onderliggende boodschap: let op, deze man is gevaarlijk, maar beschermt u ook.

In 1966 al zwom Mao Tse Toeng de Gele Rivier af, om duidelijk te maken dat er aan zijn suprematie niet moest getwijfeld worden. Slappe imitaties zijn sindsdien dagelijkse kost. In Vlaanderen kruipt elk beetje politicus op een koersfiets om zijn status van alfadier te onderstrepen. Bart De Wever loopt evenwel liever de Antwerpse Ten Miles, omdat zijn zwartgele toga daar beter tot zijn recht komt, met de inscriptie: “Nil Volentibus Arduum” (“voor wie wil is niets te zwaar”).

Al die krachtpatserijen verzinken echter in het niet bij de nederigheidsrituelen die het Christendom ontwikkelde: zich ontwapenen, op de grond gaan liggen, de rechterwang aanbieden na een mokerslag op links, iemands voeten wassen,- en natuurlijk het zich laten kruisigen zelf. Nietzsche sprak over Sklavenmoral, omdat hij de ironie niet snapte die al in de originele voetwassing tijdens het Laatste Avondmaal vervat zat. Jezus was namelijk helemaal niet bescheiden, noemde zich zelfs de Zoon van God, en demonstreerde op een weergaloze manier zijn moreel gezag, net door die autoriteit constant symbolisch te overstijgen. Vandaar ook de intrede in Jeruzalem, achterwaarts gezeten op een ezel: geen enkele tiran doet het hem na. Terecht vonden de Joden én de Romeinen hem in die tijd een gevaarlijk sujet.

Franciscus heeft de kracht om de biologische alfadier-rituelen te negeren en de machtssymboliek op haar kop te zetten, zonder aan kracht in te boeten, integendeel. Chapeau.

Zo ook de voetwassing en de sobere hotelkamers waarin Franciscus zich ophoudt: in deze imitatio Christi bezegelt de demagoog/kerkleider zijn absolute dominantie. Een Romeinse keizer zou die 12 delinquenten voor de leeuwen gegooid hebben om zijn almacht te onderstrepen, maar niet zo Franciscus. Hij heeft de kracht om de biologische alfadier-rituelen te negeren en de machtssymboliek op haar kop te zetten, zonder aan kracht in te boeten, integendeel. Het is alsof Bart De Wever op handen voeten, met een rode neus en een clownpak, de Ten Miles zou uitlopen, en net daardoor zijn aanhang zou zien vertienvoudigen. Quod non.

Zo blijkt paus Franciscus in zijn theatraal cynisme een paar klassen hoger te spelen dan de politici. De meest empathische volksmenners blijven steken op het niveau van het machtsvertoon en de symboliek van de kracht: marathons lopen, rivieren overzwemmen, kwissen winnen.

In het licht van die meta-symboliek heeft Franciscus dus die Romeinse jonge delinquenten de vernedering van hun leven bezorgd, door hen te ontwapenen, moreel en fysiek, meer dan enige gevangenschap of foltering dat zou kunnen. Dat er ook een paar moslims onder de gewassen voeten zaten, geeft daar een speciale dimensie aan: de islam zal het nooit halen van deze subtiele marketing, ze kunnen hem hoogstens imiteren. Ik geef ze nog twee generaties, en dan komen de imams in maatpak eraan, gewapend met handboeken in de reclamepsychologie. Propaganda Fide dus. Het Salafisme (moslimfundamentalisme) is, als beweging van de zuiverheid en uitzuivering, in dat opzicht een hopeloze stuiptrekking.

Religie als therapie

Hoe weinig het geloof me ook interesseert, des te boeiender lijkt me de Kerk, het instituut, de rituelen, de machtsuitoefening, de communicatie.

De fatale wetmatigheid – en wat mij betreft: principe van immanente rechtvaardigheid- die zegt dat een boodschap des te meer verwatert, naarmate ze meer verspreid wordt,- zal door paus Franciscus met brio in de praktijk worden omgezet. De voetwassing in de Romeinse gevangenis is, als theater van de nederigheid, een volmaakte stunt, maar ook een teken dat het geloof zelf, de individuele band met het Goddelijke, niet meer aan de orde is.  In de plaats daarvan treedt er een soort mediatieke en showbizz-achtige ceremonialiteit, het kwistig strooien in de publieke sfeer met zogenaamde symbolen die vervlochten zijn met het imago van het instituut, de protagonisten, het religieus product.

Fundamenteel is deze paus dus een signaalgever van de ontkerstening die al rond 1500 begon. Maar alles is altijd anders, niets herhaalt zich identiek. Wat ik eerder al betoogde over kunst en cultuur, nl. dat dé kunst niet bestaat en in elke tijd of ruimte iets anders is, dat wij nadien pas terug onder één noemer brengen, geldt zeker ook voor religie. In een tijdperk van de totale, globale vermarkting en mediatisering, heeft religie beslist een toekomst, maar dan als product én medium. Vroeger noemde men dat nogal wollig “zingeving” of “spiritualiteit”, maar het gaat uiteindelijk om een behoefte aan therapeutische zondagen voor een maatschappelijke rat race die steeds grimmiger, onmenselijker wordt.

De behoefte aan rituelen en symbolen is dan eenvoudigweg iets tussen, tja, wat Marx al “opium voor het volk” noemde, en het brood-en-spelen-devies. Afleiding, amusement, sentiment, vlucht, fascinatie. De nonnen die op het Sint-Pietersplein een orgasme krijgen, consumeren het religieuze product met volle teugen, wie zal hen ongelijk geven.  Vergeet het seksueel misbruik in de Kerk en de banden van het Vaticaan met de Maffia: dit is emo-industrie op hoog niveau.

God hoeven we hier niet meer bij te sleuren, en zijn tegenvoeter, de duivel of de Antichrist nog veel minder. Voor het handvol echte devoten en mystici is deze paus allicht zelf de Antichrist. Ook in de gereformeerde kerkjes van het diepe Holland zal men smalend doen over deze televisie- en internetpaus.

Voor atheïsten en godloochenaars breken evenwel boeiende tijden aan. Nu al ben ik een grote fan van Franciscus, de man die al voetwassend de wereld verovert. Paus Alexander Borgia, niet toevallig tijdgenoot en kompaan van Niccolò Machiavelli, heeft dit nooit kunnen dromen. Praise the Lord, Amen.

Uiteraard is dat fenomeen niet nieuw: de Corsicaanse maffia heeft al jaar en dag een vaste stek in deze Franse havenstad. Sterker nog: volgens publicisten als José d’Arrigo is Marseille een stad die op gespannen voet met het establishment leeft, waardoor de politie en het stadhuis altijd als vijand worden gepercipieerd. In die sfeer gedijen ook maffieuze organisaties gemakkelijk.

De stad heeft het inderdaad nooit kunnen vinden met de grote Franse natie. Marseille was, als oude Griekse kolonie Massalia, een Provençaalse vrijstad en kwam pas in de 16^de eeuw onder de Franse kroon. Toen Koning Lodewijk XIV, voor wie de stad van groot strategisch belang was, kanonnen in het fort aan de haven installeerde, richtte hij ze niet op de zee, maar op de stad zelf, als teken van macht.  De lokale maffiacultuur zou in dat opzicht maar een symptoom zijn van een dieper liggende rebellie, eigen aan de status van “bezette stad”, die Marseille enigszins deelt met die andere “kwaadaardige” havenmetropool, Antwerpen, waar ook iedereen de vuilzakken fout buiten zet, alleen al om het gezag te treiteren. We spreken dan nog niet over de foute politieke partijen die er het levenslicht zagen…

Savon de Marseille: culturalisatie en verzeping

Wat er ook van zij, Marseille werd dit jaar gebombardeerd tot “culturele hoofdstad van Europa”, samen met het Slovaakse Kosice, en men mag aannemen dat  hier groot denkwerk aan is vooraf gegaan, geleverd door het Europees parlement en de bijbehorende jury. Men moet de gemediatiseerde paniek rond het verloederde Marseille vooral in dat perspectief zijn: de uitgenodigde VIPS realiseren zich opeens dat ze in die stad niet veilig zullen zijn voor de 1001 zakkenrollers en gauwdieven, om van de rest nog maar te zwijgen.

De ambitieuze bedoeling was en is inderdaad om de stad drastisch te saneren en wit te wassen van het krapuul, via een hoogcultureel etiket dat eigenlijk puur als façade fungeert. In totaal worden zo’n 400 culturele evenementen georganiseerd met een budget van ruim 90 miljoen euro. Glamoureuze kunstenaars (met onze onvermijdelijke Jan Fabre voorop) en gerenommeerde artistieke gezelschappen maken hun opwachting, en zullen een heel jaar zwaar betaalde wind veroorzaken. De samenlevingsproblemen, de leefbaarheid en de criminaliteit gaan aan hen voorbij, ze wagen zich zelfs niet in de achterbuurten en bidonvilles, maar beperken zich tot de pittoreske binnenstad om hun kunsten te vertonen.

De E.U. toont zich hier van haar meest wereldvreemde kant. Met dezelfde onnozele hooghartigheid, waarmee men dacht even snel een hold-up te plegen op de spaarrekeningen van Cypriotische garnalen, wordt dat uithangbord “culturele hoofdstad” bovengehaald om Marseille te bevrijden van zijn geboefte, wat uiteraard een lachwekkende illusie is. Ze gaat uit van de veronderstelling dat cultuur van bovenuit kan worden opgelegd, om onderstromen te dempen waar de politiek geen vat op heeft. Groen-parlementariër Bart Caron is een notoir voorstander van dit staatspaternalisme, stijf staand van de “flankerende en stimulerende beleidsmaatregelen”. Cultuur geldt hier als glij- en smeermiddel van een maakbare samenleving, waarin mensen voortdurend gesensibiliseerd, geactiveerd en aangemaand moeten worden tot participatie.

Met veel culturele drukte en urbanistische poeha probeert Europa in Marseille het vuil onder tafel te vegen. Een illusie, uiteraard: de modale bewoner walgt van dit circus.

In werkelijkheid gaat het om een collusie van de politieke elite en de zakenwereld die er de intellectuele elite bijhaalt om sprookjes te vertellen. Het sprookje van de verkoopbare, aaibare stad zoals de toeristische sector en de bouwpromotoren ze graag zien. Prestige-architectuur speelt inderdaad een sleutelrol in dit city-marketing-verhaal. Vuile plekjes moeten worden opgekuist, of beter: het vuil wordt onder tafel geveegd, via peptalk en urbanistische poeha. Zie ook de bulldozers doorheen de sloppenwijken, waar Olympische Spelen of andere grootse sportevenementen plaats vinden, gewoon omdat die wijken imagogewijs een probleem geven.

Architectuur als schaamlap dus. In Antwerpen dacht Patrick Janssens ooit dat hij het beruchte Coninckplein wel zou proper krijgen door er een nieuwe, prestigieuze bibliotheek neer te poten. Ga kijken en overtuig uzelf.

Zo ook met de Europese cultuurhoofdsteden: een visuele face-lift zal alvast het decor van de metamorfose leveren.  Als bij wonder is Marseille sinds kort trotse bezitter van het cultuurcentrum Villa Méditerranée (foto) van de befaamde Italiaanse architect Stefano Boeri. Ook sterarchitecten Norman Foster (Masterplan havenrenovatie) en Rudi Riciotti (het protserige Museum voor Europese en Mediterraanse beschavingen) mochten een deel van de koek verhapstukken. Daarachter wrijven dan weer de bouwpromotoren en de betonboeren zich in de handen: neen, helemaal economisch zonder belang is dat culturele-hoofdstad-verhaal natuurlijk niet.

Zei ik “glijmiddel”? De historiek van Marseille, als zeepstad, is in dat opzicht veelbetekenend. Ooit was die zeep een ordinair volksproduct, gemaakt uit olijfolie, en verhandeld op de lokale markt. Vrouwen deden er de was mee op straat (tot op vandaag ziet de échte Marseille-zeep eruit als een ordinaire klomp gestold vet). Maar de Franse staat heeft de productie genaast en de zeep verfijnd tot een kosmetisch luxeproduct, net om het particularistisch en volks karakter ervan te neutraliseren. Al in 1577 begon de nationalisering van de Marseille-zeep, met de oprichting van de eerste Savonnerie Royale, waarbij naderhand ook wetenschappelijke en academische normen werden vastgelegd, inclusief productiemonopolies. Dankzij Jean-Baptise Colbert (minister onder de fameuze Lodewijk XIV) wordt ‘Savon de Marseille’ zelfs een beschermde merknaam en hofproduct.

Ik haal dit aan, omdat heel dat culturele-hoofdstad-verhaal anno 2013 in wezen tot hetzelfde verzepings- en witwasproces behoort: een poging van de bovenbouw om subculturen te recupereren, en hun symbolen te herleiden tot folklore en snuisterijen voor souvenirwinkels. Hetzelfde gebeurt met de door de UNESCO tot werelderfgoed erkende carnavalsstoeten zoals die van Aalst en Binches: van oorsprong rebels, baldadig en lichtelijk obsceen volksvermaak, dat via het etiket van “erfgoed” kan opgekuist worden tot onschadelijke, mondiaal-toeristische attractie, de zgn. Disneyficatie.

 Bouillabaisse en het FRIC: de tegenbeweging

“Dit is een oorlog van de rechtstaat tegen de barbaren”, krijst burgemeester Jean-Claude Gaudin, jaloers op de mondaine bobostad Aix-en-Provence, op een boogscheut van het lelijke en stinkende Marseille.

Maar blijkbaar is toch niet iedereen zo gelukkig met de verzeping die de stad dit jaar te beurt valt. Onder de veelzeggende naam “Front des réfractaires à l’intoxication par la culture” (kortweg FRIC) is er een tegenbeweging op gang gekomen, noem het maar een volksopstand, tegen de Euro-verlakkerij, de masterplannen, de glijmiddel-doctrine en de doortocht van de culturele elite:

“Les Marseillais sont censés participer aux réjouissances, se laisser bercer de bons sentiments, s’enthousiasmer pour une culture hors-sol parachutée depuis les sommets de la bureaucratie européenne et applaudir à l’éviction des cultures populaires intimement liées à ce territoire. Pour notre part, bien conscients que cette opération va se mener contre nous, nous ne serons pas les gogos de leur pseudo-événement. S’ils veulent la guerre, ils l’auront !”

Exact dus tegen de Disneyficatie, de toerismanie en het concept van de façade-stad. En daarmee zijn we terug bij het vertrekpunt van dit stukje: de Antwerpse dimensie van Marseille, als rebellerende vrijstad. Uiteindelijk is cultuur nooit iets anders geweest dan volkscultuur, behalve daar waar regimes het nuttig vonden om kunstenaars en intellectuelen te enteren,- wat dezen zich overigens graag lieten welgevallen. Iets wat het FRIC, zeer ad rem “culturele intoxicatie” noemt.

Alleen een radicale herbronning kan een stad als Marseille terug haar patine geven. Graven naar roots, het ontginnen van de originele parfums en smaken. 

De oplossing? Institutionele wurging of maffia? De cholera of de pest? Tussen establishment en onderwereld is er nog een tussenlaag, en dat is de enige die zo’n getraumatiseerde stad echt kan doen regenereren. Het is de tussenlaag waar er soep wordt gekookt en de stoofpotten pruttelen. Uiteindelijk is hét erfgoed van Marseille, meer dan eender welke beton- en glaskolos, de vissoep, de fameuze Bouillabaisse, van oorsprong een armeluisgerecht: de door beschadiging en ontbinding onverkoopbare vissen werden aan het eind van de werkdag door de vissers op het strand in zeewater doorkookt en dan gezamenlijk gegeten. Het kooknat (bouillon) werd over stukjes geroosterd stokbrood (croûtons) gegoten en met rouille (een gekruide Provençaalse mayonaise) als voorgerecht gegeten.

Dat dit gerecht vandaag op de menu’s van dure sterrenrestaurants prijkt, mag ons niet doen vergeten dat we hier met een volkskeuken van het quasi-oneetbare te maken hebben. Elke poging om die soep te fatsoeneren, leidt tot een verschraling. De enige manier voor deze stad, om van de drugsoorlogen en de maffia-terreur af te geraken, is dan ook het sociaal weefsel herstellen, via kleinschalige subculturele vonken die zich in de beslotenheid van de familie, de wijk, op straat afspelen, maar niets van doen hebben met de geautoriseerde bombast van de voorbijtrekkende Euro-karavaan.

De inbeslagname van de zeep- en bouillabaisserecepten, eerst door de Franse staat, later door de E.U., kadert in een bewust gepland stedelijk identiteitsverlies. De criminele uitwoekering en de verveling van een losgeslagen allochtone jeugd zijn er het gevolg van. Het leefbaarheidsprobleem volgt uit de “culturele intoxicatie”, niet omgekeerd.

De barbaren van de FRIC hebben natuurlijk gelijk, maar ik raad hen aan, een eigen, ludiek straatfestival te organiseren, of voor mijn part een reusachtige ketel Bouillabaisse op het vuur te zetten, alleen voor autochtonen, waarvan het vissig-peperig geurtje fameus in de neus moet kruipen van de hoogwaardigheidsbekleders die ongetwijfeld deze zomer naar Marseille zullen afzakken.

Alleen een radicale herbronning kan een stad als Marseille terug haar patine geven. Graven naar roots, het ontginnen van de originele parfums en smaken.  Grote soepketels dienen bovengehaald om de rotte vis te recycleren. Dat gaat met een schaalverkleining gepaard die haaks staat op de E.U.-megalomanie. Misschien moet de stad wel terug haar muren opbouwen, en dan niet alleen voor het decor. Alleen het terugvinden van de eigen hartslag kan een stad of een leefgemeenschap redden. Tegen alle macrostructuren in. En dat geldt niet alleen voor Marseille.

Publikumsbeschimpfung

Gib mir Tuch und Pinsel, oder ich mach alles kaputt!

De paradox bestaat er nu in, dat de wil om te verleiden en te charmeren, onvermijdelijk overslaat in een geweldsituatie. Ook dat hebben de kunstenaar/ performer en de demagoog gemeen. Vooral in een live-context, oog-in-oog met de zaal, gebruikt de artiest dezelfde knepen als de volksmenner: een ingestudeerde tekst, improvisatorisch vermogen, een goede stemzetting, voldoende pauzes, de juiste gebaren- en lichaamstaal, enz.Van Hitler tot Obama manifesteert de politieke leider zich als taal- en lichaamskunstenaar die steeds in een ambivalente verhouding tot zijn publiek staat. Verleiding en terreur behoren tot dezelfde strategie: het komt erop aan het publieke veld te beheersen, met alle mogelijke middelen, soms zalvend, soms slaand. Hetgeen me tot de boutade verleidde: “Als Hitler een mislukt kunstenaar was, zijn de meeste kunstenaars misschien ook wel, ergens in hun onderbewustzijn, mislukte Hitlers…”

Ik wees in dat opzicht op bepaalde synchronieën, zoals de opkomst van de grote pop- en rock-concerten in de jaren ’60 van vorige eeuw, waar fans zichzelf soms letterlijk dooddrumden (in navolging van de nazi-meetings) tot en met de fatale Love Parade/Duisburg in 2010, de première in Frankfurt anno 1966 van Peter Handke’s Publikumsbeschimpfung (een toneelstuk waarin, zoals de naam het zegt, het publiek continu door de acteurs wordt uitgescholden), het ontstaan van de brutale, schokkende “installatiekunst” begin de jaren ’70, en het optreden van de fameuze  Baader-Meinhof-groep in Duitsland,- een terreurcel die het straattheater een nieuwe dimensie wist te geven, met echt bloed en echte doden.

De vraag, hoe de geschiedenis zou verlopen zijn indien Hitler wél was toegelaten tot de kunstacademie, is buitengewoon pertinent…

Meteen zitten we helemaal in de schemerzone tussen kunst, criminaliteit, terreur en psychopathologie. Het geval is bekend van psychopaten zoals de schizofreen Adolf Wölfli, die een enorme artistieke creativiteit ontwikkelden, waardoor hun (zelf-) vernielingsdrang onder controle bleef en zelfs leidde tot museumfähige producties.  Kunst als therapie dus: niet genezend, maar wel als een middel om erger te voorkomen, noem het “bezigheidstherapie”. Heel de moderne cultuurscène zou men kunnen zien als een onschadelijk toevluchtsoord voor sociopaten en individuen met een criminele aanleg. Door het geweld in de kunst te integreren, haalt men het voor een flink deel uit de wereld.

Het feit dat een van onze bekendste Vlaamse kunstenaars, Jan Fabre, zijn carrière begon als inbreker, mag als een geslaagd voorbeeld beschouwd worden van kunsttherapeutische preventie. Vele oudjes mogen op hun twee oren slapen, nu Fabre erkenning geniet door beschilderde kevers op een plafond te plakken en af en toe katten de lucht in te gooien. Al met al onschuldige bezigheden die de maatschappij veel leed besparen. Een zegen dat Fabre nooit politieke ambities heeft gehad, ik hoop dat dit niemand op het idee brengt. En wat als Vincent Van Gogh in de politiek carrière had gemaakt? Zou het bij een afgesneden oor gebleven zijn?

Wat als dit… een film was?

Omgekeerd zou men zich kunnen afvragen, wat er zou gebeurd zijn, had men Andreas Baader en Ulrike Meinhof een artistiek atelier ter beschikking gesteld, of als men Osama Bin Laden tot filmregisseur had gepromoveerd, een collega van Coppola en Kubrick. Men kan toch niet ontkennen dat 11 september 2001 beelden heeft voortgebracht die tot het erfgoed van de mensheid behoren. Maar de collateral dammage was te groot: dit had een Hollywoodproduct moeten zijn, een kunstwerk dus. Ook door-en-door-slechteriken hadden genieën kunnen worden, als ze op de juiste plaats waren terecht gekomen.Waarna de onvermijdelijke toog-uitsmijter volgt: had men Hitler in de kunstacademie niét wandelen gestuurd, dan was ons wellicht een wereldoorlog bespaard gebleven. De Allgemeine Malerschule der Wiener Kunstakademie, die hem tot twee keer toe buisde op een toelatingsproef, dààr moet de primaire verantwoordelijkheid voor Auschwitz gezocht worden, -al de rest is logische afwikkeling van een planetaire tragedie-.

Deze wat als?-vragen worden veel te weinig gesteld. Ze gaan nochtans over de kern van de geschiedenis, als een geschiedenis van het geweld waarin telkens weer gestoorde individuen hun disfuncties ontwikkelen tot een machtsinstrument. Kunst is dus wel degelijk nuttig, ook (en vooral) de zogenaamde decadente, morbiede of zelfs pornografische kunst: net in die domeinen huizen de potentiële serial killers.

Hitlers levenslange fascinatie voor de 19de eeuwse operacomponist Richard Wagner–nu we toch in het Wagnerjaar zijn beland- draait vooral rond een figuur die er wél in slaagde, zijn zieke geest (zoals Friedrich Nietzsche op een zeker moment terecht opmerkte, en na hem Igor Stravinsky) helemaal te mobiliseren en te structureren in een muzikaal-theatraal geweldproject. De muziek van Wagner verleidt, overweldigt, bedwelmt en doodt, de collusie met de nazi-ideologie is niet toevallig. Hij eiste (en verkreeg) van zijn publiek totale onderwerping, dompelde het onder in een hypnotische waas, verplichtte het om in zijn zelf gecreëerd pantheon te Bayreuth zes uur lang quasi-onbeweeglijk op een ongemakkelijke houten stoel te zitten,… maar dat is natuurlijk nog altijd veruit te verkiezen boven het bouwen van concentratie-kampen en het gebruik van Zyklon-B.

Afgezien van wat persoonlijke pesterijen tegenover collega’s, het terroriseren van zijn omgeving, en de verachting tegenover het publiek, had Wagner zijn grote mate van destructieve energie dus behoorlijk onder controle.

Het verschil tussen dat Festspielhaus, waar ik o.m. de complete Ring des Nibelungen onderging, en een nazi-vernietigingskamp, zit hem in de sublimatiegraad van het geweld. Het zijn twee isotopen van de onderwerping, afkomstig van dezelfde demonische personages die dit soort architectuur bedenken, maar Wagner bemeesterde zijn eigen waan (Wahn-fried, zoals hij zijn stulpje te Bayreuth noemde), waardoor de ene als genie de geschiedenis in  ging, en de andere als schurk. Ik weet dat de Wagnerianen mijn vanaf nu gaan vervloeken, maar vermits ik er zelf een ben, heb ik recht van spreken.

De Joker in Fabeltjesland

Kunst lijkt dus een weergaloos voorbehoedsmiddel. De Wagneriaanse held, waarin de componist zichzelf projecteerde, is een stuurloos projectiel, een wandelende bom, maar het bloed vloeit gelukkig alleen op het theater, als ketchup. Deze Hollywoord-surrealiteit is de essentie van kunst. Al van mijn tiende was ik Wagnerzot. Niet alleen door de muziek op zich, maar omdat ik toen al begreep dat kunst de wereld kan redden, door de waanzin onder een stolp te plaatsen.

We komen nu op een zo mogelijk nog méér confronterend punt van deze denkpiste. Momenteel loopt het assisenproces tegen Kim De Gelder, een jongeman die op 23 januari 2009 een moorddadige raid uitvoerde op een kinderdagverblijf. Gewapend met een mes ging hij richting de babyafdeling en verwondde twee opvoedsters. Een derde opvoedster raakte hij dodelijk. Eens aangekomen in de babyafdeling stak hij twee peuters dood en verwondde hij tientallen andere kinderen.

Eigenlijk kon niemand tot op vandaag voor deze jeu de massacre een verklaring geven, ook De Gelder zelf niet. Het rondjesdraaiende nattevingerwerk van de psychiatrie is in deze stuitend. Wellicht is het daarom beter, het psychiatrische én het criminologische vakdenken te overstijgen: een verklaring is alleen mogelijk als men kunst en literatuur erbij betrekt. Een vergelijking met artistieke processen, waar cognitieve, emotionele en autobiografische componenten op elkaar inwerken, en dat alles binnen een Narcistische persoonlijkheidsstructuur, zou verhelderend kunnen zijn. Fabeltjesland is dus, hoe schokkend het ook klinkt, een in de realiteit ontspoord kunstwerk. Sterker nog: het imiteert de artistieke performance en citeert bestaande modellen.

Het spoor, als zou De Gelder geïnspireerd geweest zijn door The Joker, het criminele meesterbrein in de Batman-films, is in dat opzicht te weinig uitgewerkt. De raid op het kinderdagverblijf volgt wel degelijk een filmisch scenario (minutieus voorbereid), en copiëert het personage van een psychopathische massamoordenaar.

De Joker is een uit zijn koers geslagen kunstenaar, wiens “kunstwerk” erin bestaat om zoveel mogelijk leed en chaos te veroorzaken.

Het model van de Joker  is op zich een lectuur waard. In de Batman-verhalen dook hij al in de jaren ’40 van vorige eeuw op (de Hitlertijd dus!), als een afgewezen stand-up-comedian, die zijn mislukking desublimeerde tot een reeks destructieve performances, waarin messen, allerlei scherpe voorwerpen, en bijtend zuur de hoofdattributen zijn. De Joker is dus een uit zijn koers geslagen kunstenaar, wiens “kunstwerk” erin bestaat om zoveel mogelijk leed en chaos te veroorzaken. De band met de kunst blijft, tot in de details van de imitatie, maar het register is helemaal verschoven naar de sadistische reality-performance, ontdaan van alle schijn en trucage, in een hypertheatrale setting.

Deze groteske “installatiekunst”, van een verminkte artiest die zich als clown moet schminken om zijn letsels te maskeren, kiest haar attributen met zorg: vlijmscherpe speelkaarten, zuurspuitende bloemen, gif dat mensen doet sterven met de glimlach op de mond,…  ze behoren alle tot het Nibelungen-arsenaal van de Joker (in de rugzak van De Gelder vond men overigens een uitgebreide voorraad schminkartikelen).

Van hieruit rijst dan de onvermijdelijke “Wat als…?”-vraag. Wat als men Kim De Gelder naar de filmschool of Herman Teirlinck had gestuurd? Met andere kaarten zou hij best een respectabel artiest kunnen geweest zijn, zijn mythomanie wijst op die aanleg. Misschien was Fabeltjesland dan een succesvolle opera geworden, of een Kubrick-achtige horrorfilm, met dezelfde Wagneriaanse ketchup. In de gruwel van de massamoord wordt echter duidelijk dat het verleden onuitwisbaar is, en dat de Jokers van deze wereld niet meer kunnen gered worden. Hun theater is absurd, ze zijn voor eeuwig verdoemd tot het spelen van de reële horror, in plaats van de gesublimeerde theaterversie. Op elk moment kan de kunstenaar Batman een moorddadige Joker worden, maar de Joker nooit meer een Batman: de verzuring is onomkeerbaar.

Hoe snel het kwaad zich op het goede ent, mag blijken uit het bizarre einde van de acteur Heath Ledger die de Joker speelde. Als kunstenaar-vedette kroop hij zodanig in de rol van de massamoordenaar, dat hij hem ook voelde worden. Het masker werd een huid, en vrat zich een weg naar binnen. In het gevecht tegen deze intoxicatie greep Ledger (opmerkelijk anagram overigens van “Gelder”…) naar slaapmiddelen en antidepressiva, en benam zich het leven op 22 januari 2008,- exact een jaar dus voor Kim de Gelder zijn act uitvoerde.

Het kunstencentrum als detentiehuis

Wim Delvoye vult, onder grote belangstelling, zijn kakmachine bij.

De impliciete kunst- en cultuurkritiek die hieruit volgt, is bepaald ontluisterend: de goeden, de excellenten, de rolmodellen, de genieën, grote schrijvers, knappe schilders, hebben hun status te danken aan een minieme speling van het lot. In se zijn ze ook destructief en wellicht zelfs psychopathisch, maar hun status houdt hen “op het rechte pad”. Het is zoals HIV-patiënten AIDS-remmers gebruiken: kunst is een cocktail die de voortsluipende waan isoleert. Via deze omzwerving in het criminologische en psychopathologische domein, is het nut van kunst dus wel degelijk bewezen: het gaat om preventie en het aanleggen van schutskringen tegen de permanente dreiging van de Jokers.

De “stemmen” die De Gelder hoorde,- het zijn allicht de stemmen die elke componist in zijn hoofd hoort, alvorens ze in een partituur neer te schrijven. Maar net daardoor, door die omzetting, blijven we van de reële massamoord gespaard. Wagner heeft die artistieke “inspiratie” treffend geparafraseerd, daar waar hij zijn Siegfried met de vogeltjes laat praten: een duidelijk geval van beginnende psychose, de evocatie van een innerlijke stem die de held ook effectief tot moorden aanzet. Maar ook hier is het een ketchup-moord, een mise-en-scène, en komen alle protagonisten, de moordenaars en de slachtoffers, na afloop hand in hand het publiek groeten. Viva la musica.

We bevinden ons dan ook in een feitelijke gijzelingssituatie, misschien zelfs een soort Stockholm-syndroom: onze liefde-voor-de-kunst, en onze bewondering voor de kunstenaar, is altijd gebaseerd op angst voor de ontsporing. Het toekennen van volledige “artistieke vrijheid” aan de kunstenaar (gek genoeg nooit aan de modale burger, wel aan de creatievelingen), is de minieme prijs die we betalen om het jeu de massacre te vermijden. Het behoedzaam lopen en zachtjes praten in het museum: het lijkt erop alsof we vooral de demon niet willen wekken die achter de doeken schuilt.

De museale werkruimte, verkeerdelijk begrepen als de spirituele baarmoeder van de mensheid, zou dan veeleer het aarsgat zijn, waarin het weliswaar stinkt, maar zonder dat heel het lichaam daardoor wordt aangetast.

Dit beeld van het artistiek excretiestelsel (door een kakkunstenaar als Wim Delvoye uitstekend aangevoeld, al was het wellicht zo niet bedoeld), als voorbehoedsmiddel tegen de sociale en culturele ontwrichting, roept tenslotte de vraag op naar een passende architectuur om alle waanzin in op te bergen.

Onlangs deed Hans Claus, gevangenisdirecteur in Oudenaarde, een zeer origineel voorstel. Hij pleit voor de bouw van 900 detentiehuizen ter vervanging van de ‘onpersoonlijke’ en ‘onbetaalbare’ gevangenissen. Claus wil gedetineerden zo in de maatschappij activeren, bijvoorbeeld door ze als fietsenmakers of groenarbeiders te laten werken.

Zo wordt het kunstencentrum een huis-van-bewaring, in alle betekenissen van het woord…

Groenarbeiders? Hm… ik dacht eerder aan dichters, schrijvers, muzikanten en plastici. Claus komt hier eigenlijk dicht bij een revolutionaire kijk op de geschiedenis: we kunnen wel degelijk de catastrofe vermijden, als we maar op tijd de Hitlers en de Jokers in een specifieke ruimte hun ding laten doen. Niét in een gevangenis of een gekkenhuis of een pretpark, maar iets tussen deze drie. Een publieksgerichte “detentieruimte” die als een scène, forum en museum fungeert, al naargelang. Deze culturele activering  is het ei van Colombus, en plaatst heel de discussie van cultuursubsidies en kunstenwerking in het juiste perspectief, namelijk dat van een verdubbelde ruimte, waarin alles mag en alles kan, omdat het er niet toe doet. Alles is van papier en karton, en al wie een massamoord in het achterhoofd heeft, kan die probleemloos ensceneren in een echt Fabeltjesland. Met poppen en namaakbloed dus. Dat mag dan ook iets kosten: geld voor cultuur is het best bestede geld.

Zo wordt het kunstencentrum een huis-van-bewaring, in alle betekenissen van het woord. Kan kunst de wereld redden? Het antwoord is dus: Ja! Ja, we hebben deze decompressieruimtes nodig. Ja, cultuur is nuttig. Ja, kunst heeft een zin. De “Wat als…?”-vraag moet eindigen in een “Dat nooit meer!”- antwoord, zodat de geschiedenis eindelijk meer is dan een necrologie, een opsomming van doden. Natuurlijk zitten er in de politiek nog tal van mislukte kunstenaars en halve dictators. Maar een opblaasbare, uitdijende detentieruimte kan allicht veel van deze gedegenereerde biomassa absorberen en tot vermakelijk-clowneske theaterbevolking recycleren.

Het parlementair halfrond is altijd al met een circus vergeleken. Maak er dan misschien eindelijk eens een écht circus van. Hoe meer het kunst wordt, hoe minder echt, hoe minder fataal. Eindelijk zullen dan ook de media hun ware roeping hebben gevonden, als opwarmers en megafoons van het spektakel.

Zopas verscheen de tweede roman van Paolo Giordano, ‘Het menselijk lichaam’ (‘Il corpo umano’).

Zijn eersteling,  ’de eenzaamheid van de priemgetallen’ (‘La solitudine dei numeri primi’, 2008), werd een absolute bestseller en aansluitend zelfs verfilmd. Ironisch dat een boek over de menselijke eenzaamheid en het on-(mede)deelbare zo’n hype werd. Ik heb dat boek dan ook als een dagboek gelezen, iets intiem, waar ik eigenlijk geen zaken mee had, en als een voyeur in neusde.

Ik geloof ook vast dat Giordano dat tweede boek veel minder schreef vanuit een innerlijke drijfveer, dan wel op aandringen van zijn uitgever, om nog eens de kassa te laten rinkelen.

Het probleem van de literatuur -dat ze wezenlijk niets meer te zeggen heeft-manifesteert zich dus vooral in het tweede boek, het derde boek, en de herhalingsdwang. Meer schrijvers moesten minder boeken schrijven, liefst één of zelfs geen.  Er schuilt in elk van ons een boek, maar de vraag is of het wel zo nodig moet geschreven worden, en of dat schrijven zelf geen verschraling uitmaakt van iets veel oorspronkelijker, intiemer, onzegbaarder.

Schrijven is uit-schrijven.

Bladzijde uit het manuscript van “Der Mann ohne Eigenschaften” (Robert Musil)

Weerom rijst hier de vraag naar de zin, en vooral de onzin, van de literaire industrie, of veralgemenen we maar meteen tot de cultuurindustrie, het vedettisme, de hypecultuur omtrent dingen die men “moet” weten om sociaal te functioneren.

Een roman zoals Robert Musil’s “Der Mann ohne Eigenschaften”, algemeen beschouwd als een van de grote literaire meesterwerken van de 20^ste eeuw, is eigenlijk per ongeluk in de galerij der meesterwerken gesukkeld, dankzij ijverige uitgevers, recensenten, drukkers, groot- en kleinhandelaren. Kortom: al wie zijn brood verdient met bedrukt papier.

Een belletrist, zoals wij er in Vlaanderen en Nederland een paar dozijn kennen, genre Lanoye, Brusselmans, Verhulst, Mortier,… levert minstens elke twee jaar een roman af,- niet alleen uit contractuele verplichting, maar vooral ook om “in de markt” te blijven en niet vergeten te worden.

Hoezeer zijn dan de boeken te koesteren die maar niet voltooid geraken! Hoe trager de tekst zich ontwikkelt, hoe meer hoorn er is gegroeid aan de buitenkant, hoe meer hij het onzegbare probeert te zeggen,- een einddoel dat nooit gehaald wordt. Musil werkte 20 jaar aan zijn Opus Magnum, namelijk van 1921 tot 1941. Hij had geen haast om zich bij het kransje van bekende schrijvers te voegen, maar misschien was er zelfs een afkeer van de openbaarheid, en een bezorgdheid dat teveel licht de tekst zou kunnen corrumperen: lezers die een “zin” zoeken in het verhaal, critici die het kapot analyseren, uitgevers die het in de etalage leggen, of in stapels op de toonbank, of, erger nog, op de boekenbeurs-met-signerende-auteur.

Alleen het (onleesbare) manuscript is authentiek. Het boek, als consumptiegoed, is er maar een vale afspiegeling van.

Is het daarom dat minder conforme schrijvers soms hun manuscript vernietigen, en schilders hun doeken? Of is het daarom dat sommige boeken gewoon niet geschreven worden? Lopen wij allemaal rond met een boek in het hoofd, dat we niet schrijven, – uit angst dat het door een onbevoegde zou geopend worden? De angst voor de verwonding, de aanranding? Is het ongeschreven boek niet de beste voorzorg tegen de destructiviteit van het lezen?

En zo kom ik tot een vrij bizarre, maar toch compleet logische, nieuwe, post-Musiliaanse definitie van een tekst,- als roman, boek, gedicht, plastisch kunstwerk, muziekstuk, of wat dan ook …-: hij dient helemaal niet om gelezen te worden. Veeleer is het een monoloog, de afdruk van een reeks fysische en mentale processen, waarin de auteur zich van elke externe samenhang distantiëert. De ideale tekst is gesloten en past nergens in, in geen enkele bibliotheek of collectie. Alleen het (onleesbare) manuscript is authentiek. Het boek, als consumptiegoed, is er maar een vale afspiegeling van.

Het enige verhaal dat de roman écht vertelt, is daarom dat van een breuk met de buitenwereld, een verbroken samenhang tussen het Ik en de wereld. De schrijver schrijft zichzelf uit, via een reeks priemgetallen. Het beeld van de priemgetallen past perfect: ze behoren tot de verzameling van getallen die nergens bij horen.  De cryptische tekst wordt een dagboek, een logboek van de ontsnapping uit het universum van de collecties, het museum, de bibliotheek. Hij biedt zich uiteindelijk ook niet meer aan als tekst: hij verschijnt, soms, toevallig, als een schim, om dan terug te verdwijnen.

Lezen is ont-lezen.

Ludwig Wittgenstein/”Tractatus Logico-philosophicus”

Het is Musil’s tijdgenoot James Joyce die zijn teksten als ‘epiphanies’  (verschijningen) betitelde,- monologen van het bewustzijn, of, minder respectvol: secreten van de geest (“…a sudden spiritual manifestation), mentale fingerprints dus. Of nog minder respectvol: dronkemansgelal. Of een wind, of een boertje.

Terwijl goedmenende literatuurwetenschappers het boek nog steeds als een geordende collectie van woorden, zinnen, hoofdstukken zien, die zelf ook weer in een collectie thuishoort (de bibliotheek), is het authentieke boek net het omgekeerde: het hoort nergens bij, het is de zelfbeschrijving van een hersenknoop. Een epifanie. Elke mede-deling is dan overbodig en absurd. Het heeft geen zin om zich verstaanbaar proberen te maken,- dat leidt tot inquisitorische toestanden (“Wat bedoelt u eigenlijk?”) of misplaatste excuses, die het interview en de de TV-talkshow kenmerken, doch die het misverstand alleen maar vergroten.

Het gesloten boek vormt zo de ultieme remedie tegen het misverstand. De modale, welopgevoede lezer/collectioneur probeert nog steeds te be-grijpen, te verzamelen (legere, colligere, college, collectie) wat niet meer te verzamelen valt. De lezer moet dringend uit die waan verlost worden: er is geen sleutel of geen decodeermachine. Het zijn de lectoren, de uitgevers en de critici die een verhaal proberen te “lezen” omdat ze daar nu eenmaal pedagogisch door geconditioneerd zijn en omdat het een industrie uitmaakt. Ze zoeken en collectioneren zinnen, alinea’s en hoofdstukken, willen verbanden leggen, eigenschappen ontwaren en “kwaliteit” bespeuren, waar er eigenlijk alleen maar de voetafdruk is van een wandelend brein. In die zin is lezen ont-lezen: vaststellen dat het spoor naar de binnenkant van de tekst dood loopt.

Het is tenslotte de filosoof Ludwig Wittgenstein, die andere tijdgenoot van Musil, die de epifanische, onleesbare literatuur een manifest heeft bezorgd: “De grenzen van mijn taal, zijn de grenzen van mijn wereld”. De Tractatus Logico-Philosophicus (1921), het enige werk dat tijdens zijn leven door een uitgever werd gekaapt, begint waar Der Mann ohne Eigenschaften eindigt: in de absolute marge van het kosmische verhaal. Als vluchtplan uit het universum, weg van de samenhang en de connecties.

In die zin is lezen ont-lezen: vaststellen dat het spoor naar de binnenkant van de tekst dood loopt.

Ook de Tractatus is in de schaduw van de eerste wereldoorlog geschreven. Het is een anti-verhaal en een anti-tractaat. Het is een boek zonder eigenschappen van een filosoof zonder eigenschappen. Het probeersel van een volstrekte amateur. Ik lees het graag, omdat het niet de ambitie heeft om verstaanbaar te zijn: het is een louter hersenspinsel. Tot op vandaag weet niemand wie Ludwig eigenlijk was, en wat hij met zijn boek bedoelde, al zijn er ondertussen bibliotheken over vol geschreven, tevergeefs: Ludwig gaf zelf aan dat zijn tekst verdwijnt zodra men hem leest, en werkt als een ladder die wordt opgetrokken. Al bijna 100 jaar proberen professoren filosofie van Wittgenstein een “filosoof” te maken, iemand die in de traditie past, zonder resultaat: hij is en blijft een cancre, een kind dat van taalspelen hield en zich niet bekommerde om de ontcijfering.

In deze poëtica is de nieuwe lezer daarom een ont-lezer, een toevallige vinder van ondecodeerbare inscripties, die hij misschien even betast maar verder intact laat. Alles wat zich als openbaar, mededeelzaam, integreerbaar voordoet, valt dan genadeloos door de mand. Ik ont-lees alleen nog een bepaald soort boeken, waarvan ik vermoed dat ze niet geschreven zijn om begrepen te worden, en die ik dan ook geen geweld wil aandoen met hermeneutische breekijzers.  Ik respecteer ze als een labyrinth van woorden die alleen betekenis hebben binnen het brein van de bedenker.

Het komt er dan ook helemaal niet op aan, een boek te “begrijpen”, want dat is een daad van puur geweld, het forceren van een toegang. Heel uitzonderlijk vindt iemand toch een weg in dat labyrinth. Heel uitzonderlijk. Maar ook dan, zeker in dat geval, is het kwestie om de sleutel zo snel mogelijk weg te gooien. Ook met twee heeft men recht op eenzaamheid. Zoals de priemgetallen dus. De hoogst bereikbare existentiële toestand in dit universum, is het niét behoren tot een verzameling.

(Dit is een hoofdstuk uit het essay “Epifanie”, als lezing gegeven op 5/9/2010 in Filosofiehuis ‘t Zoekend Hert/Antwerpen.)

Behalve in wreedheid overtrof Pol Pot zijn leermeesters Stalin en Mao ook inzake de totale beslaglegging op het sociale verkeer en het privé-leven. Slapen, ontlasting, eten en drinken: het moest allemaal collectief gebeuren. Alles wat naar cultuur, expressie en individualiteit verwees, werd verboden, op straffe van executie: eigendom (uiteraard), naast kleding en uiting van persoonlijke smaak (iedereen liep in het zwart), boeken (behalve dan de reguliere communistische literatuur), het dragen van een bril (te intellectueel!), kennis van een vreemde taal (gevaar voor imperialistische smetten), maar ook vriendschappen en familiale banden die konden leiden tot groepsvorming buiten de cellulaire staatsstructuur. Allemaal fout, weg ermee.

Opmerkelijk is ook het belang dat de Khmers in hun ijver hechtten aan een juist taalgebruik. Daartoe moest er grote schoonmaak gehouden worden, niet alleen in de politieke terminologie. Woorden als vader of moeder waren taboe wegens niet conform de communistische gemeenschapszin, naast een hele resem andere vervuilde woorden uit de omgangstaal. Deze opkuis vereenvoudigde het leven aanzienlijk, en zou leiden tot de ideale maatschappij, zo meenden de Khmers oprecht: hun insteek was, hoe schandalig we dat nu ook vinden, idealistisch, op het maakbaarheidsprincipe gebaseerd, en, tja, in die zin zelfs politiek-correct.

Uiteindelijk werden de Khmers verjaagd door de Vietnamezen, die hen ook eerst in het zadel hadden geholpen. Waarna de indoctrinatie gewoon doorging. Tot daar de recente geschiedenis.

Newspeak

De verhouding tussen politieke macht en taalcontrole was het stokpaardje van de Engelse schrijver-filosoof George Orwell. Al in 1945 publiceerde hij zijn legendarisch geworden Animal Farm, een grotesk-satirische allegorie over een boerderij waar de varkens het hebben overgenomen en een welzijnsstaat creëerden volgens hoger beschreven Stalinistische principes. Maar de wreedheid is nagenoeg afwezig: de propaganda en de indoctrinatie hebben de vrijheidsberoving en de fysieke liquidatie grotendeels overbodig gemaakt. Iedereen is gelukkig omdat… het woord ongeluk gewoon is afgeschaft, meer moet dat niet zijn!

Orwell had vooral de Stalin-dictatuur voor ogen –in die zin was hij zelfs een pleitbezorger van de Koude Oorlog-, maar de eigenlijke visionaire dimensie van zijn distopische roman reikte verder: hij zag al de “perfecte democratie” opdoemen, waar macht en controle over het discours, in al zijn aspecten, samenvalt. Daartoe is dus geen dictatuur nodig, integendeel: hoe groter het gepalaver, hoe groter de verwarring, des te beter voor het systeem.

De moderne macht is niet meer repressief, ze grijpt in op het niveau van de taal, de betekenissen, de tekst. Ze organiseert de democratie en de publieke opinie op zo’n manier, dat de free speech alleen nog een variatie is op de legitieme thema’s, in een vast verbaal stramien.  Alles wat daar buiten valt, wordt gekwalificeerd als ongeoorloofd, nefast, grof, extreem.

Het systeem dat vandaag spreekwoordelijk als “Orwelliaans” wordt gekarakteriseerd, drijft daarom voornamelijk op taalmanipulatie en massapsychologie, met de communicatiewetenschap als sleuteldiscipline. Zowel de simplifiërende on-liner als het omgekeerde, de quasi-onbegrijpelijke woordenbrij, behoren tot het retorisch arsenaal van de macht.

De moderne macht is niet meer repressief, ze grijpt in op het niveau van de taal, de betekenissen, de tekst.

Het ingrijpen in de woordenschat is daarvan een essentieel aspect: termen worden gedumpt, andere worden uitgevonden. De nieuwe termen zijn nooit helder of éénduidig,- ze zijn veeleer wollig en mistig, om de contradicties van het systeem zelf toe te dekken. In een weinig bekend essay van 1946, getiteld “Politics an the English Language”, doet George Orwell die newspeak haarfijn uit de doeken. Macht berust op verwarring en ondoorzichtigheid, en daartoe moeten er verbale mistgordijnen geschapen worden. Dat gebeurt op alle niveau’s. We kennen allemaal het fenomeen van de informaticatechneut die u om de oren slaat met vakjargon, en zo zijn autoriteit bevestigt: het is jammer genoeg schering en inslag.

Zowel systemen als individuen ontlenen hun autoriteit aan een complex taalgebruik, een groteske overdaad aan woorden, frasen, alinea’s en voetnoten, die op de duur alleen nog naar elkaar verwijzen. Het euvel komt voor bij wetenschappers, technici, kunstenaars, en zeker ook politici. Er ontstaan dan kasten van specialisten die elkaar afschermen via een jargon dat zogezegd noodzakelijk is om ingewikkelde knopen te ontwarren, terwijl ze de knopen juist nog dikker maken. (→ meer hierover: “Eilanden van gezond verstand”).

Op het politieke vlak wordt de verloren gegane legitimiteit (“wie gelooft die mensen nog?”) ruimschoots gecompenseerd door de professionele inbreng van spindoctors en communicatiestrategen allerhande. Woorden worden gecreëerd, gecombineerd, gedumpt, helemaal conform hun inwerking op de publieke opinie. Met de media uiteraard als noodzakelijke sluis, en het academisch-cultureel establishment als aangever.

Allo-wat?

Ik moest dan ook voortdurend aan Orwell denken, toen steden zoals Amsterdam en Gent aankondigden dat ze het woord “allochtoon” zouden schrappen.

Het woord werd ons ooit opgedrongen als hallucinant staaltje newspeak (omdat men niet over vreemdelingen, migranten of mensen-van-buitenlandse-origine mocht spreken), en nu wordt het dus door diezelfde taalpolitie weer afgevoerd. Verre van dit met het Rode Khmer-regime te willen vergelijken, stelt men toch vast dat hier een gelijkaardig politiek-correct voluntarisme aan het werk is: het idee dat problemen zich oplossen door de taal te fatsoeneren. Terwijl het net andersom is: de taal is een weerspiegeling van de sociale realiteit, die niet homogeen is, maar heterogeen en conflictueus.

De ontkenningsstrategie die erachter schuilt is perfide en lachwekkend tegelijk. Ooit stelde Steve Stevaert, nu actief als havenbaas in Vietnam, voor om de term “Vlaams Belang” niet meer uit te spreken, en enkel nog de afkorting “VB” te gebruiken (wat dan evengoed op “Vuile Bruinzakken” of “Vunzige Bastaards” kon slaan, kies zelf maar). Daarmee zou het probleem volgens hem wel van de baan geraken. Het was ook de tijd dat de zo slimme professor Etienne Vermeersch in de media elke vraag over die verboden partij beantwoordde met een lakoniek “Wie?”, in dezelfde optimistische veronderstelling dat het probleem zo zichzelf zou oplossen.

In het kader van een permanente goed-nieuws-show wordt de realiteit geregisseerd en verbaal uitgefilterd,- iets waar de media overigens voluit aan meedoen.

Dit taalkundig proberen te overrulen van de realiteit is typerend voor een maakbaarheidsideologie die au fond niet geïnteresseerd is in het werkelijke maatschappelijke spanningsveld: in het kader van een permanente goed-nieuws-show wordt de realiteit geregisseerd en uitgefilterd,- iets waar de media overigens voluit aan meedoen. De quasi-ethische omlijsting van het woordverbod (“onzuiver taalgebruik” wordt meteen ook “immoreel taalgebruik”) is kenmerkend voor een bovenbouw die wanhopig op zoek is naar legitimatie: Gent en Amsterdam, redders van het correcte Nederlands, en hoeders van de beschaving!

Op zich totaal betekenisloos geworden stoplappen als “racistisch” en “(on-) democratisch” fungeren als sleutelwoorden in deze epuratie, die ver voorbij de strikt politieke sfeer gaat. De manier bv. hoe kreupelen, steeds vanuit de bemoeizucht van de sociale sector, invaliden werden, dan gehandicapten, daarna mindervaliden, nog later andersvaliden, om voorlopig te eindigen als personen-met-een-beperking,- is tekenend voor de fascinatie van de socio-politieke sector voor labelling en semantische inkapseling.

We denken ook aan de systematische kruistocht van de reguliere media die afgeven op het “racistische”, “vunzige”, “barbaarse” taalgebruik op het internet, en de filters die worden toegepast op de eigen publieksfora.  Op die manier proberen de elites taalkundig greep te krijgen op de massa, via een progressief-ethisch alibi, met zelfs esthetische parfums van “goede smaak”. De missionarishouding dus. Het is nog maar een kwestie van tijd, voor ze bij de UNESCO er achter komen wat de term “voil Janet” precies betekent, en dan krijgt het Aalsters carnaval zijn genadeslag…

Tentensletje

Conclusie? De overheid moet zich niet moeien met taalkundige epuratie. Als ze de treinen op tijd laat rijden en sneeuw ruimt ben ik al heel tevreden. Taal is iets levend, en baart constant nieuw materiaal dat van onderuit ontstaat, als vulkanische lava. Elk jaar neemt de Dikke Van Dale zo’n 1500 woorden op die tot de omgangstaal zijn gaan behoren. Het zijn woorden die soms door individuen worden verzonnen, schrijvers of journalisten, maar dikwijls ook uit de volksverbeelding zelf voortkomen. Vooral de jeugd- en jongerentaal is een vruchtbare bron, denk aan het tentensletje van de editie 2010.

In essentie loopt het woordenboek dus steeds de feiten achterna. Dat kan ook niet anders: de officiële taal, het AN, is maar een schaduw van de levende taal. Maar de Orwelliaanse krachten in het bestel willen op de feiten vooroplopen en de maatschappij kneden via het plichtlexicon, het Groene of het Rode boekje, het geadministreerde discours.

Toen een brave academische borst recent meende dat het woord “makak” moest geschrapt worden, wees Peter de Roover er fijntjes op dat dit woord vrijwel enkel nog gebruikt wordt… als scheldwoord door Marokkaanse allochtonen onderling. Ook het woord “neger” is in onbruik geraakt, niet bij decreet maar spontaan. Het woord boerka maakt in de volksmond dan weer opgang als vuilzak voor gemengd huishoudelijk afval. De etymologie is dikwijls complex en verrassend, het gebruik onorthodox. Zo is het woord “bougnoul” van oorsprong een Arabische term die… “neger” betekent.  Verbieden dan maar?

De enige autonomie die mensen nog rest, en waar ze fanatiek aan moeten houden, is de vrijheid om hun woorden te kiezen, vanuit de onderbuik, niet alleen vanuit het hoofd.

Het verzet tegen de standaard- en plichttaal is fundamenteel, en gelukkig springlevend. Om die reden maak ik me, zoals de lezer al heeft kunnen vaststellen, ook niet al te druk over de spellingregels, uitgedokterd door een clubje taalgeleerden ergens in den Haag. Nog veel minder maak ik me bezorgd over de door puristen zo gehate chat- en SMS-taal, of andere idiomen en tussentalen. Integendeel, ze vormen een vitaal tegengewicht voor de opgelegde new speak, de bureaucratische sluiers en het abrakadabra van de systeemtechnici.

Deze stille –en soms luidruchtige- strijd tussen spontane idiomen en cultuurtaal is, is veel belangrijker dan de immer verwaterende politieke tegenstelling. Het is dé nieuwe conflictzone van de postmoderne democratie, waar alles draait rond retoriek, taalspelen, demagogie en massamanipulatie.

De enige autonomie die mensen nog rest, en waar ze fanatiek aan moeten houden, is de vrijheid om hun woorden te kiezen, vanuit de onderbuik, niet alleen vanuit het hoofd. En er desnoods nieuwe te verzinnen als het vocabularium niet volstaat.

De schutting- en straattaal, samen met het kernproza dat op het internet floreert, is geen verbale restfractie maar vormt, integendeel, de stamcellen van het spraakweefsel. In ons geval het Nederlands. Als containerbegrip, niet als standaard. De vitale kern van een taal bestaat uit schimpscheuten en krachttermen, niet uit blabla.

Daar kan de Gentse burgemeester Termont, goede leerling van Stevaert, niets aan veranderen. Gelukkig maar, dedju.

Misschien tijd om die UNESCO-bureaucratie, en, algemener nog, zin en onzin van dat “werelderfgoed” zelf eens in vraag te stellen.

Disneyficatie

De indrukwekkende erfgoedlijst is ongetwijfeld door nobele bedoelingen geïnspireerd: wie zou nu het carnaval van Aalst of Binche, of de binnenstad van Florence willen missen. We hebben nood aan bakens, rituelen, herkenningspunten, al was het maar om ergens over te kunnen praten. Toch overvalt me een gevoel van ondraaglijke lichtheid, als ik die immer aanzwellende lijst overloop.

De erfgoedlijst lijkt namelijk steeds meer op een toeristische cataloog, waaruit we vrijblijvend een bestemming kunnen plukken, zoals we een paar sokken of een GSM uitkiezen. Ze nodigt ons uit om deze planeet te herkoloniseren, alles is van ons, zonder dat we met de plek of het ding verder enige relatie hebben. De Voil Janetten maken geen locale volkscultuur meer uit, vol tamelijk subversieve of zelfs obscene rituelen. Neen, ze zijn dankzij de UNESCO mondiale folklore geworden, geformoliseerd en ontdaan van elke subversieve inhoud.

Dat heeft gevolgen voor de beleving van cultuur. Ze is niet langer een stoorzender, een bron van onrust, een spelbederver, of iets dat afstand neemt van het geheel,- ze is gewoon één afdeling van de grote hypermarkt, ergens nabij de kassa, waar de files ontstaan en men tijdens het wachten nog dingen meegraait die men eigenlijk niet nodig heeft.

Door een losgeslagen Vlaams Brueghel-tafereel –een vulgaire, schunnige dronkemansstoet- te verheffen tot werelderfgoed, is de UNESCO tegen haar eigen grenzen aangelopen. Cultuur’ – met grote C- laat zich inlijsten, maar niet de energie die er onder door stroomt.       

Zo leidt de inventarisering en canonisering van het werelderfgoed op een bizarre manier tot banalisering en “Gleichschaltung”: alles is zichtbaar, maar niets beklijft; alles en iedereen is verschillend, maar niets of niemand uniek. We vinden onszelf ‘cosmopolitisch’, -wereldburgers-, nooit was de planeet zo klein, maar het aantal plekken dat echte verwondering teweeg brengt, daalt zienderogen. In de plaats van de ontdekking en de verwondering, komen de overrompeling, de sensatie, en de kick. Men spreekt in dat opzicht van Disneyficatie: de inrichting van deze planeet tot attractiepark. En daar lopen onvermijdelijk parkwachters rond die waken over de goede zeden.

Uiteindelijk verdwijnt ook elk gevoel van ‘ergens anders’ te zijn, of het verlangen om in een andere rol te kruipen, als vreemdeling een gebied te betreden: we zijn overal en nergens thuis.  Het aanbod is zo duizelingwekkend en biedt ons zoveel keuze, dat we er zelfs niet aan denken om de stekker uit te trekken en ons te bezinnen. Het kiezen en shoppen wordt een tic, voor sommigen zelfs een verslaving. De homo zapiens is een feit.

Eigenlijk bevordert de UNESCO zo het toerisme van de platgetreden paden.  Ze deelt labels uit, zorgt voor restauratie en toegankelijkheid, en universaliseert dingen die voorheen particulier en onherbergzaam waren.  Het reizen als “vreemdgaan” wordt daardoor steeds moeilijker. Ze bestaan nog, die onontgonnen plekken, maar alleen al dat woord “onontgonnen” wijst op een fatale koloniseringswoede die ons allen in de greep heeft.

Uitschrijven graag

De Romeinse toeristenhaat is berucht.

Dé Belgische toplocatie voor het internationale toerisme is de Brugse binnenstad, nog zo’n stuk werelderfgoed. Het is een spookstad, er woont haast niemand meer. Net daarom ontstaan er acties van burgerlijk verzet tegen de Disneyficatie. Zo’n 15% van de bewoners gebruikt zelfs uitdrukkelijk de termen ‘leger’ en ‘invasie’, om aan te geven hoezeer de toerist gehaat wordt, die toch een bron van economische welstand is. De ‘gouden driehoek’ in het zuidwesten is een voor de stedelingen te mijden plek, een stuk grondgebied dat om strategische reden lijkt te zijn opgegeven. Geen Bruggeling waagt er zich nog.Het fenomeen van het toerisme als ‘stille oorlog’ tussen bewoners en bezoekers heeft zich wereldwijd uitgezaaid: de toerist wordt beschouwd als een bezetter, daarom wordt hij verwend én beetgenomen. Allerlei ondergrondse verweerstrategieën worden door de autochtonen toegepast.

In Venetië bv. hebben alle inwoners doodeenvoudig de stad verlaten. U kan haar wel bezoeken, er duur en slecht eten, door de gondeliers afgetroggeld worden, maar Venetianen krijgt U niet te zien: die bestaan namelijk niet, de stad is een louter decor en consumptiepark, één grote hinderlaag voor Uw portefeuille, met dank aan de UNESCO.

Romeinen zijn er in Rome nog wel, maar ze vermijden elk oogcontact met vreemdelingen en antwoorden niet als U de weg vraagt. Integendeel, is het bedotten van toeristen er een sport, zeg maar een wraakoefening voor de invasie. De Romein verwaarloost daarbij ook opzettelijk het eigen patrimonium en laat zijn hond plassen tegen de antieke zuilen, om aan te geven dat dit Disneyland zijn stad niet is, maar die van iets of iemand anders. Er lijken zo in toeristische toplocaties twee steden op onzichtbare wijze door elkaar te lopen of naast elkaar te bestaan,- het ‘bezet gebied’, als erfgoed,  en de ‘vrijstad’ der autochtonen, waar toeristen niet komen of niet gewenst zijn. Ironisch genoeg zijn het net die onontgonnen plekken die door de reisbureau’s als nieuwe attractie worden gepromoot: de oorlog gaat door.

Wat Aalst nu moet doen, is zich uitschrijven uit die erfgoedlijst, door te volharden in de boosheid. Zelfs bij restaurants is het een nieuwe trend: Michelin de deur wijzen.

De meest drastische actie tegen de postmoderne Disney-ideologie was wellicht de dynamittering van de Boeddhabeelden door de Taliban in Bamyian/Afghanistan (2001, afb.). Een golf van afgrijzen liep door de weldenkende wereldburgerij.  De commentaar van de UNESCO vertoonde toen enige gelijkenis met de recente reprimande naar het Aalsters Carnaval: ‘De Taliban hebben een misdaad tegen de cultuur begaan’ . Terwijl men toch zou kunnen stellen dat het ten eerste hun erfgoed is, en dat ten tweede niets onvergankelijk is, zelfs de Mona Lisa of de Akropolis niet, en de Toren van Pisa nog veel minder.

P. Brueghel de Jonge: Boerenbruiloft

De Aalsterse dorpspotentaten hadden dus ongelijk in hun UNESCO-euforie: voor levende cultuur is het “werelderfgoed” een begraafplaats. Wat het Carnaval nu moet doen, is zich uitschrijven uit die erfgoedlijst, door te volharden in de boosheid. Mogelijk een signaal voor andere, door het wereldtoerisme gekoloniseerde plekken. Want de nieuwe behoefte aan particulariteit zal allicht toenemen: mensen, groepen, rituelen, tradities die uitdrukkelijk niét in de cataloog willen staan. Zelfs bij restaurants is het een nieuwe trend: Michelin de deur wijzen. Voor de UNESCO en alle sterrenuitreikers een inconveniente ontwikkeling. Voor de media al evenzeer: zij leven van toegankelijkheid, labeling en uitwisselbaarheid.

Het verhogen van drempels, codes en toegangsprotocols is het antwoord op de globalisering en de vervlakking: in essentie is het feest een esoterisch gebeuren waaraan een inwijding vooraf gaat. Openbare feesten zijn waardeloos. Ik heb goede vrienden in Aalst, en al vijf jaar wacht ik op een uitnodiging tegen Carnavalstijd, want als toerist wil ik niet gaan. Telkens is de teleurstelling groot, maar wordt de begeerte sterker. En dat is goed, want dikwijls is de begeerte intenser dan de vervulling.

Door een losgeslagen Vlaams Brueghel-tafereel –een vulgaire, schunnige dronkemansstoet- te verheffen tot werelderfgoed, is de UNESCO tegen haar eigen grenzen aangelopen. Cultuur, met grote C, kan men wel inlijsten, maar niet de donkere energieën, de onderstroom waaraan ze zich laaft. Laat dat maar eens een aanknopingspunt zijn voor een identiteitsdebat.

Zopas raakte bekend dat Facebook in maart een nieuwe “app” (toepassing) lanceert waarmee gebruikers kunnen zien waar hun vrienden zich bevinden. Facebookbaas Mark Zuckerberg heeft er geen dubbelzinnigheid over laten bestaan waar het hem om te doen is: de reclame-inkomsten verhogen. Want wie de illusie nog mocht koesteren dat dit een filantropische onderneming is: het gaat uiteraard puur om harde dollars.

Meteen wordt weer duidelijk welke ruiloperatie aan de zgn. sociale media ten grondslag ligt: wij kunnen gratis communiceren en virtuele netwerkjes opbouwen, zij verkopen reclameruimte en cashen. De omvang van het systeem is zijn kracht: momentaal al ruim een miljard gebruikers wereldwijd.

De digitale republiek

Uiteindelijk doet het netwerk zelfs veel meer dan internetcommunicatie aanbieden: het herorganiseert de geglobaliseerde samenleving tot een super-community die de oude socio-politieke gemeenschappen opslorpt, inclusief heel het machtsapparaat dat hen superviseert.

Vergeet de klassieke Big Brother, de politiecomputer (die in België trouwens verschrikkelijk sputtert), de staatsveiligheid en de camera’s op straat: het consortium van Google, Facebook Google, en weet ik nog wie meer, dat aan de einder opdoemt, regelt vanuit een commerciële logica een planetaire federatie waar iedereen met iedereen verbonden is volgens het fameuze zes-stappen-model. Overeenkomstig de theorie van Carneiro, dat we sociaal maar tot honderd kunnen tellen, bevat een gemiddelde FB-vriendenkring inderdaad zo’n 100 “vrienden”. Maar elke kring is met andere kringen verbonden, het is haast niet mogelijk om er een geïsoleerd intranet op na te houden. Grotere groepen en like-pagina’s smeren de doorloop en geven het systeem zijn virale kracht.

De nieuwe wereldorde is dus een digitale republiek, waarop je vanuit pc, I-pad en I-phone inlogt. Alle menselijke activiteiten, geaardheden, interessesferen en subculturen vinden een plek. Doch meteen wordt ook heel ons doen-en-laten in real time in kaart gebracht, zie de nieuwe locatie-app waarvan sprake. De impact op het zogenaamde privé-leven (wat we zelf met veel overgave prijs geven) is maar het begin: finaal kunnen alle samenlevingsproblemen, die vroeger via overheidsbemiddeling en het justitie-apparaat hun beslag moesten krijgen, nu via FB beslecht worden. Denk aan het gefotografeerde pestgedrag, de straatagressie en de daaropvolgende wraakpagina’s: de nieuwe justitie is een cybergestuurde volksjustitie.

Het aloude “sociaal contract” is hopeloos achterhaald. De nieuwe wereldorde is een digitale republiek, waarop je vanuit pc, I-pad en I-phone inlogt.

Men kan daar flauw over doen of niet, maar de onmacht van de politieke klasse en het fundamenteel sluimerend onbehagen omtrent de falende rechtstaat, hebben het alternatief wel in het leven geroepen.  Het aloude sociaal contract, door de 18de eeuwse Verlichtingsfilosofen Thomas Hobbes, John Locke en Jean-Jacques Rousseau gepropageerd, waarbij de burgerrepubliek werd voorgesteld als het resultaat van een vrijwillige machtsoverdracht in ruil voor zekerheid en orde, is hopeloos achterhaald. Politici spartelen wanhopig om het oude model van de burgerlijke democratie nieuw leven in te blazen en zo hun eigen status te vrijwaren, maar tevergeefs: de nieuwe soeverein heet Mark Zuckerberg, beheerder van de vind-ik-leuk-democratie, en gesteund door complementaire roddellijnen als Twitter.

Zelfs de media lopen deze (r)evolutie achterna: in bepaalde TV-programma’s duikt nu ook Facebook op –in feite een concurrent-, terwijl kranten steeds meer de mosterd op Twitter gaan halen. Vergeet dus ook de Vijfde Macht en de zogenaamde mediadictatuur: binnen 10 jaar is een krant of een TV-zender weinig meer dan een Facebookpagina. Idem dito overigens voor politieke partijen of vakbonden.

Spinnen in het netwerk

Edoch, het sociaal contract 2.0, eigen aan de digitale republiek, wordt ondertussen wel geëxploiteerd door een beursgenoteerde privé-onderneming, en dat veroorzaakt in onze linkerhartklep enige jaloezie: waarom zouden wij Mark Zuckerberg en zijn aandeelhouders nog rijker maken?  Het op zo’n 17 miljard dollar geschatte persoonlijk vermogen van deze klein begonnen entrepreneur met het gezicht van een autoverkoper, herleidt de term “sociaal medium” tot zijn echte dimensie van geldmachine. Vermits echter ook de klassieke politiek door belangengroepen (en soms echte private lobby’s) wordt gedomineerd, is dat eigenlijk nauwelijks nog een argument. Vrijwel heel de Europese besluitvorming is bijvoorbeeld gestuurd door lobbygroepen.

Het is dus inderdaad de vraag, of we niet beter af zijn met de digitale republiek van Mark Zuckerberg, die ronduit voor de poen gaat, dan met de hypocrisie van het politieke Machiavellisme, en zijn ontelbare grote en kleine Borgia’s.

De pineut zijn we altijd, maar laat de façade van ideologie en moraal maar achterwege. Als we toch onze autonomie moeten inleveren, dan liever aan een verkoper dan aan een tiran, al is het er een van fluweel. Bovendien blijft ook, en misschien vooral in die digitale republiek, de antropologische constante overeind, die zegt dat mensen de neiging hebben om zich los te weken uit grote structuren, en dat groepen op natuurlijke wijze uiteenvallen in groupuscules (van maximum 100 eenheden). En dat is het echte gevaar voor megaplatformen als Facebook: men zou het kunnen gebruiken als middel om contacten te leggen, om daarna “privé” te gaan in een ander, kleiner netwerk. Zelf doe ik dat trouwens consequent: interessante nieuwe connecties tracht ik onder te brengen in een eigen netwerkje, hoofdzakelijk opererend via e-mail en een webplatform/blog.

Als we toch onze autonomie moeten inleveren, dan liever aan een verkoper dan aan een tiran, ook al is het er een van fluweel.

Zuckerberg en C° zijn zich daar terdege van bewust: de mogelijkheid om e-mailadressen van FB-gebruikers te exporteren is drastisch beperkt, iedereen krijgt sowieso een facebook-email toegewezen. De lichte onrust van de soeverein is begrijpelijk: de reclametarieven kunnen enkel op peil blijven, als het netwerk homogeen en mega-monopolistisch blijft. Elk parasitisme en/of lekkage tast het businessmodel van het systeem aan: je moet het spel correct meespelen.

Vergelijk het ook met de kruistocht van Christian Van Thillo, grote baas van De Persgroep, tegen het skippen van reclameblokken tijdens uitgesteld TV-kijken. Ik beoefen dat doorspoelen met de grootste vreugde, maar de adverteerders vinden dat uiteraard niet leuk. Het is dan ook kwestie van tijd voor daar een technische oplossing voor gevonden wordt, en dan zullen wij weerom onze creativiteit aanwenden om die te omzeilen.

Kijk, dat vind ik nu het meest positieve aan het digitaal tijdperk: zoals de aloude politieke macht ons aanzette tot creatieve subversiviteit (van flitspaaldetectie over foutgevulde vuilzakken tot belastingontduiken), zo zal de kersverse cyberrepubliek altijd verstoord worden door middelpuntvliedend gepruts en gemorrel. Het hoeft niet eens om hacken en cyberterreur te gaan, al kan ik smakelijk lachen als het informaticasysteem van het Pentagon wordt gekraakt. Evenmin vormen de pogingen om “witte vlekken” te creëren (locaties, bezigheden en groepjes zie zich willen ont-digitaliseren, meestal iets voor ouwe hippies) nog een uitdaging. Neen, we moeten Mark Zuckerberg dankbaar zijn voor zijn uitvinding, want het is een nieuwe Gordiaanse knoop die moet ontward worden, wat veel vermaak en opwinding kan geven, maar wat ook ons verstand aanscherpt.

Overigens sanctioneert Facebook veelvuldig “ongeoorloofd gedrag”, schrapt willekeurig profielen, verbant mensen uit het netwerk, of ontneemt hen tijdelijk de mogelijkheid om te “frienden”: de soeverein treedt echt soeverein op, zonder enig recht op beroep. Met het medium omgaan vergt dus echt wel inzicht en intelligentie,- iets wat wij gaandeweg verleerd hebben dankzij de repressieve tolerantie, eigen aan de democratie en de rechtstaat.

Overeenkomstig het gezegde van Diogenes “De weg naar buiten gaat langs binnen”,  is een spel van kat-en-muis met de nieuwe soeverein dus aangewezen. De zwakke plekken van het netwerk benutten, omleidingen en shortcuts leggen, de uitgestrektheid van het systeem misbruiken. Zelfs het hacken van heel de FB-server of het infiltreren van het Facebook-bedrijf is niet uitgesloten. De film “The Social Netwerk” (2010) behandelt o.m. de interne kwetsbaarheid van zo’n commercieel-technisch megaproject, en de mogelijkheid om het te kapen.

De omvang van het netwerk is zijn macht en zijn zwakte: richt bijvoorbeeld een anti-Facebookpagina op, en kijk eens hoe lang het duurt voor de beheerders het door hebben.

De mogelijkheid om als foute spinnen in het netwerk opereren, net onder de lijn van de zichtbaarheid, is iets wat we nog volop moeten leren. Via, jawel, FB-kringen.

Post-civiele ironie

Corry met haar hondje op FB

Tot slot nog iets over “privacy”.  Van Dale omschrijft dit als “persoonlijke vrijheid, het ongehinderd, alleen, in eigen kring of met een partner ergens kunnen vertoeven; gelegenheid om zich af te zonderen, om storende invloeden van de buitenwereld te ontgaan, een toestand waarin een mens er zeker van is dat zonder zijn toestemming zo weinig mogelijk andere mensen zich op zijn terrein zullen begeven.”  Het VN-verdrag over politieke grondrechten, het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, de respectievelijke grondwetten,… alle schermen ze met dat begrip privacy en “bescherming van de persoonlijke levenssfeer”. Vooral juist de nieuwe internetplatformen zoals Facebook en Google worden geviseerd, als “privacy-bedreigend”.Dat klopt uiteraard: uw persoonlijke voorkeuren zijn van groot belang om gerichte publiciteit te kunnen verkopen, of dacht u dat die Viagra-reklame in uw mailbox daar per toeval terecht komt. Maar is de politieke overheid niet slecht geplaatst om dat aan de kaak te stellen? De staat moeit zich met alles, ook de privé-sfeer, en altijd met het algemeen belang als kapstok. Van het proces-verbaal voor vuurtje stoken in de tuin, over huisuitdrijvingen door deurwaarders, telefoontap, tot de Patriot Act (die de Amerikaanse overheid inzagerecht in privé-gegevens verleent, in het kader van de terreurbestrijding): het binnendringen van de privé-sfeer gebeurt doorlopend en is keurig in wetteksten gegoten.

Historisch gezien is politieke macht namelijk, al van het ontstaan van de eerste agrarische nederzettingen, altijd een inperking van die zogenaamde privésfeer geweest. Men laat u hobby’s beoefenen, koken, TV-kijken en neuken, zolang het de continuïteit van de macht niet aantast. Overschrijdt u die grens, dan is het plots uit met de privacy en kan u in iets terecht komen waar per definitie geen enkele privacy heerst: de gevangenis. Uiteindelijk was zelfs heel dat sociaal contract van de Verlichtingsfilosofen maar een alibi om moderne macht te legitimeren. We zijn als individu niet vrij, nooit geweest, en zullen het in het civiel universum ook nooit worden.

“Privacy”? Het feit dat Mark Zuckerberg en heel de planeet mag weten hoe dikwijls we per dag naar het toilet gaan, is in feite een enorme kaakslag voor elk politiek regime. 

In dat opzicht lijkt me de pogingen van het politiek systeem om de sociale media te reguleren via het privacy-argument (“bescherming van de persoonlijke levenssfeer”) veeleer een laatste stuiptrekking. De politiek weet dat het gedaan is, en schiet nog even in paniek op het nieuwe netwerk dat haar overbodig maakt. De digitale wereldrepubliek dus.

Het feit dat Jan en alleman ongevraagd al zijn familiekiekjes op Facebook gooit, of van uur tot uur over zijn en laten bericht, weerlegt de stelling dat het sociaal medium de privacy aantast. We doen het namelijk zelf. De reden van dat exhibitionisme is complex, maar wellicht heeft het veel met een soort post-civiele ironie te maken: de ontgoocheling van de burger over de staat, en het massaal dumpen van private gegevens in een nieuwe constellatie die, bevrijd van alle ideologisch gezwam, in de gedereguleerde wereldmarkt opereert.

Het feit dat Mark Zuckerberg en heel de planeet mag weten hoe dikwijls we per dag naar het toilet gaan, is in feite een enorme kaakslag voor elk politiek regime.  Het is een enorm fuck-gebaar. Jazeker, de fiscale inspectie houdt uw Facebookprofiel in de gaten, op zoek naar sporen van ontduiking. Vakantiekiekjes die wijzen op zwart geld, bijvoorbeeld. Maar het gevaar is veel reëler dat de man in kwestie via datzelfde Facebook wordt ontmaskerd en met pek en veren door de cybercommunity wordt achternagezeten.

Dat eindspel, beste vrienden, maken we vandaag mee van op de eerste rij: de strijd tussen oude en nieuwe macht, én de opkomende tendensen binnen die nieuwe constellatie van enkelingen en groepen om het systeem te slim af te zijn. I like/dislike Facebook, ik zeg het in het Engels opdat Mark het zou verstaan. Wat erachter zit, weten u en ik.

Johan Sanctorum

Onlangs nodigde dichter-filosoof Martinus Benders me uit voor een polemiek rond “het boek”. Hij als bibliofiel, ik als boekenverbrander. Het beloofde een spetterend internetdebat te worden. In werkelijkheid was de discussie al uit voor ze begonnen was, omdat we wellicht beiden beseften dat de waarheid, hoe onvindbaar ook, alleszins niet in het midden ligt.

Ja, Benders heeft een punt: het boek is een baken van de beschaving, de bibliotheek is ons geheugen. En ja, meer dan ooit ben ik ervan overtuigd: het boekenwezen is verdord tot marktgestuurde papeterie,- een onomkeerbare degradatie. Erger nog: de tekst zelf is corrupt,- een even onherstelbaar gegeven.

Hebben we alle twee gelijk? Zijn we beiden ellendige doordrammers? Misschien wel. Maar een confrontatie van beide visies schijnt niets op te leveren, behalve een etalage van standpunten. Denk vooral ook niet dat het aan “de context” ligt, alsof we elk op onze manier gelijk hebben. Neen, de klucht is net dat we tamelijk dezelfde culturele context delen, en in dezelfde semantische vijver vissen.

Solide meningen staan dus op zichzelf, de polemiek is van nature een dovemansgesprek. Waartoe dan nog een debat organiseren? Het antwoord is politiek: het debat is een exorcistisch ritueel, in dienst van een centrumideologie.

Democratie en entropie

Eind de jaren ’90 kondigde Guy Verhofstadt in België triomfantelijk (dat deed hij met alles) de “open debat cultuur” aan: eindelijk zouden de grote maatschappelijke thema’s en plein public, voor en door iedereen, bediscussieerd worden. Alle opinies mochten aan bod komen binnen één megaforum, dat uiteraard door Verhofstadt himself en zijn VLD zou gemodereerd worden. De media sprongen er verlekkerd op, en zijn vandaag nog altijd niet bekomen van de hype, temeer omdat de discussies op de internetfora, Facebook, Twitter enz. hen opjagen. Wat niemand toen in de algehele euforie begreep, was dat Verhofstadt daarmee de democratie herleidde tot een pruttelpot van meningen, waar de politieke macht zelf eigenlijk bovenstaat.

Dat heel het idee was ingefluisterd door reclamemaker Noël Slangen, had nochtans al de ogen kunnen openen: de enige bedoeling van het groot burgerdebat was, om de partijpolitieke markt te ontideologiseren, waarna de zegevierende VLD de beheerder zou worden van een uitgedijd centrum, in een permanente staat van logorrhee verkerend. Het groot publiek debat was als het ware de muzikale resonantie van de al even hyperkinetische actieve welvaartstaat, een vehikel, aangedreven door het monsterverbond van liberalen en socialisten, die beide uiteraard hun kernmissie dienden te verzaken. Het liberalisme werd wat socialer, het socialisme wat liberaler, het debat zelf kon alleen nog gaan over akkefietjes.

Paars werd dé modekleur, communicatie was het toverwoord. In werkelijkheid ging het om een georganiseerde entropie, een karikatuur van de democratie, waar opinies bij voorbaat gedoemd zijn om met hun tegendeel een koppel te vormen, zodat alles zich in het midden afspeelt.

Niets deed dan inhoudelijk nog ter zake,- het ging meer om een algemene publieke bezigheidsterapie, een eindeloze praatcultuur die de geesten murw maakte en een griezelig soort politieke correctheid opleverde. Vooral links is met open ogen in die valstrik getuimeld.

Vanaf dan werden “extremisme” , “fundamentalisme” en “radicalisme” scheldwoorden. Ze behoorden tot een haast criminele of pathologische sfeer, net omdat ze in het debat niet wilden opgaan en visies verdedigden die fundamenteel onverenigbaar en onuitwisselbaar waren met andere visies. Zo’n gespleten samenleving moest, dachten Slangen en Verhofstadt, koste wat kost vermeden worden, want mensen met een overtuiging zijn maniakaal, autistisch, onmanipuleerbaar, en nooit te winnen voor een “brede volkspartij” die het centrum controleert.

Achteraf is de Verhofstadt-periode één groot malgoverno gebleken, een theatraal-Machiavellisch vertoon dat puur op peptalk en gebakken lucht dreef, en dit ook kon volhouden dankzij de toenmalige economische hoogconjunctuur. In 2004 kreeg de VLD de rekening gepresenteerd: een electorale mokerslag, en een kwart van de Vlaamse kiezers dat voor een “extremistische” partij stemde, te weten het Vlaams Belang.

Retorica, retorica!

Exit Verhofstadt, maar de open-debatcultuur is blijven voortsudderen, vooral omdat het copij voor de media oplevert. Het Belgisch compromis bestaat dan ook enkel nog in de hoofden van politici en journalisten. Politiek als water-in-de-wijn, de kunst van het haalbare. Terwijl net de polarisering de plek is waar echt nog iets te beleven valt. De vlot kabbelende TV-gesprekjes doen ons geeuwen, het zijn de solo-redenaars die nagels met koppen slaan, aan beide uiterste kanten van het spectrum.

Het meest zinnige debat dat ik ooit heb meegemaakt, kon je nauwelijks een debat noemen. Het was een van de weinige rechtstreekse confrontaties tussen de moslimextremist Fouad Belkacem alias Abu Imran, stichter-woordvoerder van Sharia4Belgium, en Vlaam Belang-voorman Filip Dewinter (Res Publica, Hoboken/Antwerpen, 29/9/2011). Alle twee hielden ze eigenlijk een speech voor hun opgetrommelde aanhang. Geen van beiden had de illusie om de tegenpartij te overtuigen. Moderator Bart Brinckman zat er voor lul, herhaaldelijk liep het compleet uit de hand en raakten de twee X-sides bijna slaags.

Net daardoor had men het gevoel dat hier een wezenlijke, fundamentele tegenstelling opborrelde,- een tegenstelling die een cultuurclash verraadde. Kan een debat meer geven dan dit? Ik denk het niet. De tegenstelling was zo groot, dat geen enkele retorische truc er nog iets toe deed. Misschien was het zelfs goede televisie geweest, ware het niet dat beide sprekers –niet toevallig- quasi beeldbuisverbannen zijn.

Niemand van het publiek, zelfs de meest gematigde niet, geloofde ook maar één moment dat hier een vergelijk, een “compromis” in de lucht hing. Terwijl het geheel waarheid uitademde,- maar dan niet de conclusieve waarheid van de debatcultuur, doch de gepolariseerde dubbele waarheid waarbij onvermijdelijk een kant moet gekozen worden. Tot mijn opluchting werden er ook géén handjes geschud nadien. Net daardoor werd dit evenement nadien, bizar genoeg, door de TV-verslaggeving als een non-debat gekwalificeerd: het miste alle normen van gematigdheid.

Kunnen toegeven is sociaal een deugd, geven-en-nemen kan beide partijen tot voordeel strekken,-maar filosofische (en dus ook religieuze of ideologische) visies zijn niet verdunbaar. Een ondraaglijke realiteit voor de media…

De premissen van het debat deugen dus niet. Enerzijds drijft het op de illusie dat een gefilterd mengsel van twee meningen een betere mening oplevert. Paars leverde het bewijs van het tegendeel. Anderzijds, erger nog, gaat het debat ervan uit dat goede sprekers ook het gelijk aan hun kant hebben, quod non. De ellendigste stotteraar of literaire miskleun kan intrinsiek een punt hebben dat er niet uit komt. Wellicht zit de geschiedenis vol van dit soort stoethaspels die wel gelijk hadden maar het niet kregen.

Het is o.m. een fataal misverstand in de rechtspraak, waar getalenteerde advocaten het opgaan van de zon kunnen loochenen en de onschuld van hun cliënt kunnen “bewijzen”, terwijl ze alleen maar hun eigen retorisch talent demonstreren. Politici krijgen dan weer speciale “mediatraining” om elkaar plat te lullen, in de wetenschap dat ze wezenlijk toch niets te vertellen hebben.

De klassieke filosofie was zich terdege bewust van het probleem. Terwijl de sofisten zich vooral toelegden op de retorica, de kunst van het overtuigen om een debat op punten te winnen, ging Plato in zijn dialectiek vooral op zoek naar fundering en architectuur van een gedachte, via gefingeerde dialogen waarvan de uitkomst bij voorbaat eigenlijk vast stond.

De dialoog speelt zich in Plato’s hoofd af, tussen twee hersenhelften. Eens ze naar buiten treedt, in de wereld komt als concrete tegenstelling, verschroeit ze tot conflict, of ondergaat de entropie van het vergelijk, het compromis. Personen kunnen wel toegeven of inbinden, maar visies kunnen zich niet vermengen, tenzij men ze desintegreert. Het is dus kwestie om voet-bij-stuk te houden.

In wezen was Plato een fundamentalist, die de open-debat-cultuur als een nihilistisch tijdverdrijf zag. Zijn leerling Aristoteles zou vergeefs proberen om de twee (retorische overredingskracht en ideëel waarheidsonderzoek) te verzoenen, wat de latere kerkvaders goed zou uitkomen. Vergeefs: het kerkelijk recht eindigde in de inquisitie die behalve eenzame vrouwen en verwarde mannen, ook varkens en ezels op hun retorisch talent zou testen. De entropie is alomtegenwoordig in de politiek, de ellendige staat van de democratie is er het beste bewijs van.

Eros

Kort, zéér kort door de bocht weer, Sanctorum. Terug naar het groot polemisch forum.

Honderden debatten heb ik erop zitten, nu is het eindelijk uit. Het applaus bij goed gemikte one-liners, het gegniffel bij uitschuivers, het tackelen van tegenstanders en het bestudeerd slijmen om hun stelling te ondergraven, het haantjesgedrag (ook al gemerkt hoe “slecht” vrouwen debatteren?),- ik heb het nu wel gehad.

Zowel het enerzijds/anderzijds-idealisme van de “waarheid die in het midden ligt”, als de praatbarak, eindigend in het nihilisme van het centrum: het is mijn innigste overtuiging dat intellectuelen er zich ver van moeten houden, ook al gonst in de academische wereld, de media, de cultuurscène, nog altijd de begeerte om ideeën meetbaar en vergelijkbaar te maken.

De verwarring tussen onderhandelingslogica (in de politieke democratie nuttig, in de vrije markt een evidentie) en de inhoudelijke confrontatie van ideeën, is nefast voor die ideeën zelf. De meeste media, kranten, maar vooral ook televisieformats, slagen er niet in om die twee te onderscheiden: elk debat is voor hen een negociatie tussen opinies. Kunnen toegeven is sociaal een deugd, geven-en-nemen kan beide partijen tot voordeel strekken,- maar filosofische (en dus ook religieuze of ideologische) visies zijn niet verdunbaar. Men kan over alles marchanderen, maar niet over de waarheid. Over inhoud valt er dus eigenlijk niet te argumenteren, de inhoud is wat ze is, ze kan hooguit geëxposeerd worden. In echte botsingen en slaande ruzies drijft de inhoud boven, maar altijd als een polariteit, een ontdubbelde waarheid. De verzoening is een sociaal-pragmatisch gebeuren die geen enkele opheldering verschaft, maar mogelijk het adrenalinepeil doet zakken en een happy end suggereert, wat op zich een edele betrachting is.

Het is mijn innigste overtuiging dat intellectuelen zich ver van de praatbarakken moeten houden, ook al gonst in de academische wereld, de media, op de cultuurscène, nog altijd de begeerte om ideeën meetbaar en vergelijkbaar te maken.

Sprak ik over de formele onmogelijkheid van de dialoog? Op één punt droomt Plato zich nochtans het onmogelijke, namelijk in zijn filosofie van de Eros, zoals Leopold Flam (1912-1995) ze ontwikkelde: ergens, in een punt omega, zouden de tegengestelden toch kunnen fusioneren zonder elkaar te neutraliseren. De Eros dus, niet te verwarren met erotiek of seks, want daar gaat het om pragmatische perspectieven rond drift en voortplanting, de paring als negociatie, de retorica van het verleiden. Neen, de Eros, met hoofdletter, die via een dubbele, wederzijdse inwijding de polen opheft en hen omsluit in een hogere waarheid, die niet meer zegbaar is met woorden.

Bestaat niet, denkt U? Natuurlijk niet, de Platonische liefde is een fata morgana. Telkens weer wordt ze lichamelijk, verbaal, manipulatief, “politiek”, en spelen de hormonen op, zoals het gefriemel van Pan aan Aphrodite goed laat zien (zie afb., met Eros in een figurantenrol). Ook de liefde is een vergelijk, een uitwisseling, een onderhandeling, bezegeld met een akkoord, als het mannetje tenminste het gaatje vindt,- wat meteen de diepere betekenis van de titel van deze column onthult.

Daarom dreven Tristan en Isolde naar de liefdesdood: om te beletten dat hun dialoog zou eindigen in een debat en daarna een copulatie, en nog verder misschien een trouwpartij. Dan inderdaad nog liever dood, Schopenhauer komt even om het hoekje kijken.

Het pessimisme rond de debatcultuur bevat zowaar een mystieke kern, die alleen het Nirwana accepteert als uitkomst van de tweeheid, niets minder. Overeenkomstig mijn respect voor de tegenstander laat ik dus het water zo diep mogelijk. Ik ben ik niet van plan om met Martijn Benders in bed te kruipen, noch zal onze verbintenis vrucht dragen. Tot zover de nuttige vriendschappen, de symbiose, de netwerken.

Niet alles is mediatiseerbaar, of hoeft dat te zijn. In het tumult van de meningen wordt het zowaar een uitdaging om te zwijgen.

Zopas liep ik nog eens tegen de lamp met een parkeerovertreding: schijf vergeten te plaatsen. Vergeten, nu ja, ik moet bekennen dat ik er ook geen zin in had. Of als ik nog eerlijker moet zijn: misschien vond ik het zelfs opwindend om die parkeerschijf niet te plaatsen, en het vervolg van het verhaal af te wachten.

Meteen een ideaal aanknopingspunt om eens door te bomen over het doolhof van regels, reglementen en wetten waarin wij leven en sterven,- en over de psychologie van macht en (on)gehoorzaamheid. Duwen we op het gaspedaal om sneller ter bestemming te zijn, of is het de libertijn in ons die wakker wordt? Plassen we wild omdat de nood zo hoog is, of ook wel net omdat het niet mag? Ontduiken we belastingen om rijker (of minder arm) te worden, of uit rebellie tegen het systeem? Of… gewoon voor de fun? Hebben wij regels nodig, om ze te kunnen negeren? En waar komt dat plezier in de ongehoorzaamheid vandaan?

Jantje en de pruimen

Zeer tegen de zin van de postmoderne inquisitie die gaandeweg de universiteiten controleert, en het vooral op Freud, Lacan en de psychoanalyse heeft gemunt, – maar eigenlijk op elke vorm van speculatief denken-, zal ik nog eens een neo-Freudiaanse piste bewandelen over de intense samenhang tussen verbod en genot, gevaar en lust. Het ene roept namelijk het andere op.

S. Dali: “De verzoeking van de Heilige Antonius” (1946)

Stel u een universum voor waar alles toegelaten zou zijn, zonder enige controle, straf of consequentie: we zouden vergaan van verveling. Dus worden er grenzen afgetast. Eerst is er de zindelijkheidstraining die maar niet wil lukken. Daarna het stiekem snoepen. Boeren aan tafel, de verkeerde hand geven, foute boekjes lezen. Spookrijden, verboden websites bezoeken. Hoe meer flitspalen, des te sterker proberen we ze te ontwijken. Het zebrapad is veilig, maar de ruimte ernaast veel aantrekkelijker. Het rood licht zegt stop, maar iets in ons zegt: “doorgaan”. De moraal en het fatsoen wijzen de weg naar de overkant. Stoute jongens en nieuwsgierige meisjes worden, net langsheen het pad van de deugdzaamheid, geprikkeld om zijwegen in te slaan en no-go-zones te exploreren.

Ik vermoed dat zo’n 80% van ons bewustzijn zich, dag-in-dag-uit, met die grijze zone bezig houdt: wat zijn de regels, hoe groot is de verleiding om ze ontwijken, wat zijn de voordelen ervan, wat is het betrappingsrisico, hoe ziet de sanctie eruit. De criminologie is de moeder van alle menswetenschappen. De moraal de schoonmoeder.

In onze taal is het inzicht, dat er een pad loopt van het verbod naar het verlangen, gemeengoed geworden dankzij het overbekende vers van Hiëronymus van Alphen, een 19^de eeuwse advocaat uit Gouda:

Een Tantalus-ervaring die met een nadrukkelijk “Neen!” wordt beteugeld. Maar net daar wordt het vers ongeloofwaardig en schieten we haast in een lach. Het is voor elke goede lezer immers duidelijk dat Hiëronymus met dit gerijmel zelf een scheve schaats rijdt. Want onder de zedenles omtrent het achtste gebod (“Gij zult niet stelen”) wordt een pornografische fantasie geschoven, met de sappige pruim als hoofdpersonage. Hoewel de vrucht verderop in zijn gedicht niét geconsumeerd wordt, voel je zo de begeerte opstijgen vanuit het taboe, met de vader als obstakel. Moet er nog Freudiaans zand zijn?

Meteen is de libidineuze onderstroom van het vergrijp zonneklaar: het verbod wekt de begeerte op, die aanleiding geeft tot het delict. Een begeerte die ook bij van Alphen zelf, als zedenmeester én pornograaf, actief blijken te zijn. De ketting tussen verbod, gevaar, dreigende sanctie, verlangen en verleiding is in alle grote liefdesdrama’s, van Tristan en Isolde tot Romeo en Julia, de sleutel tot de fatal attraction. Het is de twee-eenheid van eros en thanatos: hoe groter het obstakel, des te brandender de passie.

Onder de zedenles omtrent het achtste gebod (“Gij zult niet stelen”) wordt een pornografische fantasie geschoven, met de sappige pruim als hoofdpersonage.

Het is ondenkbaar dat Tristan en Isolde iets zouden begonnen zijn, zonder de sociale belemmeringen die hen uit elkaar dreven. Hun relatie zou saai, conventioneel en kleurloos zijn geweest. De Wagneriaanse platonisering van deze Love Story is evenwel een grote vergissing: de verleiding om de conventies te negeren is wel degelijk seksueel geconditioneerd. De quasi-slechte afloop, de extatische Liefdesdood na de betrapping van het stel, toont ons bovendien een nieuw aspect van de misdaadpsychologie: ook de straf zelf kan een genotsfactor zijn.

Ooit spiekte ik op een examen Latijn met een vertaling op mijn schoot, hoewel ik die helemaal niet nodig had. Uiteraard werd ik betrapt, een enorme buis was mijn deel. Niemand begreep het waarom van die stommiteit, ik al evenmin. Pas veel later besefte ik waar het toen écht om ging: via het delict creëerde ik een band met de lerares Latijn waarop ik smoor was. De betrapping was het hoogtepunt  van een verbeelde paringsdans, en de straf het naspel,- een kleine liefdesdood die ze exclusief voor mij als prille Cupido in petto had.

Zo blijkt de subversieve strategie van de ongehoorzaamheid zich op drie dimensies van het genot te richten: er zit plezier in de overtreding zelf, er zit genot in de consumptie, en er zit een lustfactor in de straf. Pas als die drie dimensies aanwezig zijn, kan men van de perfecte misdaad spreken. Tijd om onze blik te verruimen, en van Alphen in te ruilen voor het betere literaire werk.

Wetboek en blasfemie: van Mozes tot Sade

Zoals in de meeste vitale processen is er ook in dit verhaal van verbod en verleiding een verwisselbaarheid tussen oorzaak en gevolg. Wat was er eerst: de wet of de foute neiging?  De regel of het plezier om hem te overtreden? De verbiedende vader of de lokkende pruim?

We laten die vraag van de kip en het ei verder over aan antropologen, criminologen, rechtsfilosofen en ander academisch personeel. Interessanter is de vaststelling dat deze as tussen verbod en genot een literair vervolg kent, met bizarre uitlopers.

Regels worden namelijk geconsolideerd in een tekst,– het reglement of wetboek, eventueel een Heilig Boek. Het is wellicht dé reden waarom het schrift ooit is ontstaan: uit de noodzaak voor de heersende macht om “objectieve” gedragscodes voor de groep vast te leggen. Maar daarmee haalt men een paard van Troje binnen, want vanaf dan kunnen sinistere individuen of groupuscules ook tegenteksten schrijven, recepten voor de ondeugd, blasfemieën, waar alle registers van het verboden genot worden opengetrokken, tot op het parodische of karikaturale af.

Het is de voedingsbodem van het Satanisme. Waar God beveelt, fluistert de duivel. Waar regels op schrift worden gesteld, duikt een literatuur van de overtreding op. Een literatuur die zelf in overtreding is. De theologische inconvenientie, dat de goede God ook het kwaad en de zonde heeft geschapen, leidt tot de conclusie dat de wet zelf tot wetteloosheid aanzet: door het goede tekstueel af te lijnen, wordt het kwaad zichtbaar als anti-tekst. Wat misschien wel de bedoeling was. Is God zelf een Satanist?

Waar God beveelt, fluistert de duivel. Waar regels op schrift worden gesteld, duikt een literatuur van de overtreding op.

De lust en de begeerte, die we al rond de pruimenboom en zijn dichter ontwaarden, blijken nu ook als een virus verstopt in de heilige teksten zelf.  De tien geboden waarmee Mozes de berg Horeb afdaalde, verlenen letterlijk een context aan de overtreding, en vormen een soort pornografie in spiegelschrift. Dat Mozes een seksmaniak was, wisten we al sinds “Der Mann Moses und die monotheistische Religion”, een sleutelwerk van Siegmund Freud uit 1937. Maar nu blijkt ook dat zijn stenen tafelen een gecodeerde aansporing tot ontucht bevatten: de wet geeft altijd de sleutel tot haar eigen negatie mee. Ze is dus in se corrupt.

De revolutionair en pornografische fantast  Marquis de Sade (1740-1814) zou daarvan ten volle de consequentie inzien: pas bij hem wordt het morele schoonschrift helemaal in spiegelbeeld gedecodeerd, en wordt elke wet herkend en herschreven als een expliciete uitnodiging tot de perversiteit. Het verbod op sodomie heeft het tot een haast verplicht nummer in de scientia sexualis gemaakt: ook het gat waar de duivel door loert, is uiteindelijk een goddelijke schepping.  Dura lex, sed lex: terecht heeft het bekendste condoommerk de drie eerste en de twee laatste letters van deze spreuk gebruikt om het gadget van de zonde een naam te geven.

Andere grappige coïncidentie, maar even veelbetekenend: in het jaar dat het pruimengedicht van Van Alphen het levenslicht zag, startte ook de literaire carrière van de Sade, als gevangene in Vincennes,- een carrière die zou culmineren in “Les Cent Vingt Journées de Sodome” (1784), een complete handleiding voor de ontucht, stiekem op een lange rol geschreven en in de celmuur verstopt.

De vervolging en internering van Marquis de Sade gebeurt des te drastischer, omdat hij de geschilderde orgieën bij voorkeur bevolkt met hoogwaardigheidsbekleders, magistraten, prelaten, en tutti quanti. Maar meer dan om een banale kritiek op de macht en zijn perverse excessen, gaat het bij de Sade om een brutale recuperatie van die macht en de bijbehorende onderdrukking, tot een instrument van de lust.

De politieke rebel en pamfletschrijver zoekt de arrestatie en zo de onderwerping aan een meester(es). Elke vorm van subversiviteit, ze weze politiek of crimineel, is gericht op een subdominante lustbeleving die in de straf haar beslag krijgt.

De hel in de hemel, de hemel in de hel. De gevangenis zelf wordt getransformeerd tot lustoord, de folterkamer tot een S.M.-ruimte. Eventueel vallen ze finaal samen, zoals bij de Sade, in nog een derde ruimte: die van het gekkenhuis. Revolutionair, literair genie, crimineel en seksueel pervert: de Sade was het allemaal. Door de wet te pornificeren, te verbreken, én zo tegen de lamp te lopen, wordt een extatisch kortsluitingspunt met de macht bereikt,- denk aan de lerares Latijn van daareven. En jawel: de meest fanatieke vijand en vervolger van de Sade was niet eens de zedenpolitie of de Franse staat, maar een vrouw, namelijk zijn invloedrijke schoonmoeder, Mme de Montreuil die achter de koninklijke arrestatiebevelen zat. Het idee dat zij hem opjoeg, moet voor de markies een enorme prikkel geweest zijn om dat masochistisch traject tekstueel naar zijn toppunt te voeren.

Het ware interessant om politieke dissidentie ook eens op die manier te analyseren. Denk bv. aan de rebel en internetactivist Julian Assange, opgejaagd als intellectueel crimineel, maar ook –en dat is opmerkelijk- als seksueel delinquent.

Leve de censuur?

Natuurlijk valt er in het universum van de Sade niet te leven, de doorsnee persoonlijkheid heeft daar gewoonweg de constitutie niet voor. Wie heeft de onheilige viervuldigheid van de rebel, het literair genie, de crimineel en de pervert in zich? Toch stuurt het literaire optreden van de Sade al onze moralistische, politiek-correcte opvattingen over democratie, journalistiek, mensenrechten en free speech en in de war. Hier is het duidelijk de abnorm en de zogenaamde pathologie die het normale/gezonde in vraag stellen.

Het schrijven op zich, als articulatie van het individu tegenover het systeem, lijkt namelijk niet mogelijk zonder vervolging en/of repressie vanwege dat systeem. Als de tekst, als signatuur van het individu, in se een tegentekst is, dan is de absolute tolerantie dodelijk. De crisis van de Westerse, (post)moderne literatuur vindt haar oorzaak net in de afwezigheid van censuur en in de totale permissiviteit. Waartoe nog schrijven, als alles is toegelaten? Hoe nog een tegentekst  produceren, als de Stenen Tafelen zwijgen?

Op zich zijn de principes van de vrijemeningsuiting en de artistiek-literaire vrijheid dan ook volstrekt steriel en zelfdovend: we zien waartoe ze leiden, namelijk in de facebook- en twitterdemocratie, de TV-talkshows en de eindeloze optocht der meningen, gevaarloos en onbenullig. Anderzijds tonen voorbeelden uit de voormalige Sovjet-Unie (Alexander Solzjenitsyn) en het huidige China (Liu Xiaobo) net hoe de censuur de literatuur betekenisvol maakt.

De crisis van de Westerse, (post)moderne literatuur vindt haar oorzaak in de afwezigheid van censuur en in de totale permissiviteit. Waartoe nog schrijven, als alles is toegelaten?

De vogelvrij verklaarde  Assange beoefent de dissidentie met veel sado-masochistisch flair, en organiseert zijn eigen heksenjacht (de echte martelaar is overigens zijn compaan Bradley Manning, die al twee jaar in een Amerikaanse isoleercel zit te creperen). Maar bij de klassieke letterkunde is de geest definitief uit de fles. Wanhopig tasten auteurs als Salman Rushdie de grenzen van de vrijemeningsuiting verder af, voelen geen enkele weerstand, en nemen dan uiteindelijk de profeet van een achterlijke godsdienst als pispaal, om toch maar hun vervolging uit te lokken. Met succes: Rushdie mocht onderduiken. Idem dito voor de Mohammed-cartoonist: aan een gewone politieke spotprent neemt niemand nog aanstoot.

Die povere bevrediging maakt alle andere geestesarbeiders stikjaloers: hun schriftuur is die van Jantje, verdrinkend in een mand vol pruimen,- vader vindt het allemaal OK. De democratie en de tolerantie maken de literatuur kapot. Talenten als L.P. Boon en Hugo Claus, beiden toch schrijvend vanuit een sterke blasfemische aandrift, hadden minstens de helft van hun leven in de gevangenis moeten zitten. Maar dat was hen niet gegund. Eén keer werd een toneelstuk van Claus (“Het leven en de werken van Leopold II”) verboden, en dat was het dan. Hun werk werd op applaus onthaald, ook door het regime, en stierf in het pluche en bladgoud. Daar stonden de belachelijke rebellen dan, beladen met eerbewijzen: Boontje komt om zijn loontje.

Hun nakomelingen, Brusselmans en Lanoye, en verderop Verhulst, wentelen zich verder in de leegte van een censuurloze, volstrekt tolerante en daardoor nihilistische cultuurindustrie. Hoeveel kak, pis, geil of sperma er ook aan te pas komt: het kan niemand wat schelen. Aan revolutionair proza beginnen ze zelfs niet: het zou archi-belachelijk overkomen, zeker uit hun pen.

De literatuur is dood, de revolutie afgeblazen, de prozaisten zijn masturberende narren geworden. Dan maar terug naar de pruimenboom?

Zero-tolerance en de duale stad

Opmerkelijk: terwijl de intellectuele vrijheid zich botviert in een gebanaliseerde meningcultuur en de massaproductie van soft-pornoromans, en terwijl de straffeloosheid jegens de georganiseerde criminaliteit toeneemt, wordt de straat voor de gewone burger steeds meer een nieuwe repressieve ruimte. Vuilzakken op de verkeerde dag buiten zetten, eten op de tram, met de voeten op een bank zitten, een kartonnen doos verslepen, een broodje nuttigen op de kerktrap: het mag allemaal niet. Elke dag wordt de lijst met “overlast”-maatregelen langer.

Herhaaldelijk ben ik uitgevaren tegen het systeem van de zgn. GAS-boetes (“Gemeentelijke Administratieve Sancties”) en de nieuwe Zero-tolerance, waarbij vooral jonge mensen geviseerd worden, in het kader van een toenemende gerontocratie die ik als een Alzheimer-cultuur karakteriseerde. (Zie: “De opa’s zijn terug van nooit weg geweest”).  Maar na een lectuur van de Sade moet ik mijn mening herzien.  Strenge vaders kweken opstandige zonen. Deftige scholen brengen rebelse leerlingen voort.  In die zin zou ook de wildgroei van geboden en verboden in de publieke ruimte het kritisch bewustzijn en het subversief potentiaal kunnen aanwakkeren bij de gemiddelde weggebruiker. U hebt namelijk altijd de vrijheid om het verkeersbord te negeren, en daar begint de herovering van de autonomie die we helemaal kwijt gespeeld waren.

Binnen de grote maatschappelijke en politieke veranderingen, die zich wereldwijd aan het voltrekken zijn, is er ook de implosie van het klassieke, geschreven recht, samen met de even klassieke rechtstaat. De Grote Wet, de Mozaïsche religieuze moraal die expandeerde tot het Romeinse rechtsysteem met zijn duizelingwekkende voluminositeit, staat op het punt om te verdwijnen. In de plaats komt de georganiseerde, planetaire verkeersruimte met zijn 1001 logo’s, emblemen, pictogrammen die u de weg wijzen. De oeroude wrijving tussen verbod en overtreding is niet langer een tekstaangelegenheid, maar speelt zich vandaag steeds meer af als een kat-en-muis-spel met die verkeerscode.

Dat opent perspectieven. Naarmate we het punt van zero tolerance naderen, opent er zich een spelruimte (iets als een Ganzenspel, met obstakels en fatale plekken), spannend, gespleten, gevorkt, duaal, die ons voortdurend laat kiezen tussen gehoorzaamheid en subversie, deugd en ondeugd. Die keuze is een hormonale kwestie, meer dan een rationeel-strategische. Afgezien van de economische delicten (een brood of een biefstuk stelen, een bank overvallen), komt opnieuw het lustprincipe aan de oppervlakte, en primeert het plezier in de daad zelf, zowel op straat als in de cybersfeer, denk bv. ook aan hacking (vooral van overheidswebsites) en allerlei andere internetfratsen.

Gewin is er zelden bij, de meesten doen het gewoon voor de fun. Het zijn variaties op het fenomeen van de aloude graffiti: tekens die aangebracht worden op de bestaande infrastructuur. Dikwijls worden verbods- en gebodstekens overschilderd met ludieke en/of pornografische schuttingtaal waarin het woord fuck domineert: een woord dat plezier, pijn, walg, verzet en overgave uitdrukt. Sade in de kleinst denkbare notedop.

Het delict draait voorts rond niet-reglementaire toeëigening van plekken en meubilair (met de voeten op de bank, broodje eten op de kerktrap, spelen op verboden grasperk, seks op de parking,…), ondanks de waarschuwingsborden. Soms wordt het preventie- en repressie-instrumentarium gewoonweg vernietigd (zoals camera’s en flitspalen).

Hoe meer overlastreglementen, des te meer men ze kan overtreden: de Zero-tolerance creëert méér
kritische massa, méér subversieve verbeelding, méér autonomie. 

Alle pogingen van het systeem om deze straatsubversiviteit te neutraliseren of te recupereren, mislukken. Speciale borden, bestemd voor graffiti, blijven blank, net omdat ze in die toegelaten context niets betekenen. Het idee om skaters van de straat te houden en hen te leiden naar de daartoe bestemde skatepleinen, bleek eveneens een flop: de overtreding is een essentieel onderdeel van deze subculturele sport. Idem dito voor de pogingen om prostitutie te “legaliseren” en in eros-centra onder te brengen: hoeren én klanten willen er niet van weten.

Het flirten met het onregelmatige en het exploreren van grijze zones wordt steeds meer de kern van de vrijetijdsbeleving, en dit niet alleen bij zgn. marginalen. Zo schept het repressieve systeem de voorwaarden tot zijn eigen negatie, en is de aloude Mozes toch terug van nooit weg geweest. Is de macht, in zijn manifeste, niet-gedogende, strenge vorm, zelf subversief? Maakt het systeem regels om de zondaar toe te laten, met zijn autonomie te experimenteren? Ik blijf het me afvragen. Het is het mysterie van de duale stad.

Laat dus 1000 berispende vingers opstijgen: ze zullen met evenveel opgeheven middenvingers beantwoord worden. Hoe meer overlastreglementen, des te meer men ze kan overtreden: de Zero-tolerance creëert méér kritische massa, méér subversieve verbeelding, méér autonomie.  Terwijl de babyboomgeneratie, na een kortstondige revolte, verdronk in het pruimenbad van de sixties,- met het gekende resultaat,- kan een stevig super-ego in de publieke ruimte, inclusief camera’s (“God ziet U”), vandaag de ego’s laten openbloeien.

De stedelijke ruimte is een bipolaire en conflictueuze ruimte, dat is juist haar sterkte.  We hebben de stad niet nodig om te wonen, integendeel, en ook niet om mensen rondom ons te hebben, want de stad leidt juist tot eenzaamheid en vervreemding.

We hebben de stad wél nodig om de oertegenstelling tussen systeem en individu te ritualiseren. Als een socio-politieke oorlogszone, waarin autoriteit en autonomie, rechts en links, zich tegenover elkaar kunnen opstellen. Deze libertarisch-anarchistische visie op stedelijkheid verenigt de twee uitersten van het politieke spectrum: ja aan meer blauw op straat, meer stadswachters, meer controle, meer regels en matrakken. Maar evenzeer ja aan de overtreding, de ontduiking, de graffiti’s, de bezetting, het wildplassen en het rondhangen. Valt een van beide weg, dan is het ook met de andere afgelopen, zo blijkt o.m. op de Gentse Feesten.

In die zin ben ik geëvolueerd tot politiek compleet hybride, tot wanhoop van mijn critici: voor méér orde, en voor méér wanorde. De politie maakt deel uit van het feest. Want alles wat verboden is, is plezierig. En alles wat plezierig is, wordt ook best verboden. De Zero-tolerance is de hel en de hemel tegelijk.

- In een recente omzendbrief van de justitieminister wordt de rechterlijke macht aangemoedigd om het met criminelen op een akkoordje te gooien zodat die hun schuld kunnen afkopen en met een blanco strafregister naar buiten wandelen. Uw buikgevoel zegt dat dit niet kan? Het mijne ook, maar wij zijn dan ook geen juristen.

- Auteursrechtenvereniging Sabam haalt inkomsten uit het repertoire van muzikanten die niet bij haar zijn aangesloten. Ook als u zelfgemaakte muziek speelt in het park, moet u afdokken. Stront aan de knikker, denken wij, hier blijft geld hangen waar het niet hoort. Dat denkt u fout: een bij koninklijk besluit opgerichte vzw kent geen winstbejag.

- Deze maand nog ging een trotse, veelkoppige delegatie namens de Europese Unie de Nobelprijs in Oslo afhalen. Dezelfde E.U. die een niet door ons goedgekeurde grondwet door de strot joeg, de oorlog in Joegoslavië niet kon verhinderen, de ogen sloot voor de Griekse dubbele boekhouding, door het merendeel van de Europeanen wordt gehaat, en nu op het punt staat om uiteen te vallen? Jawel. Als uw eksterogen ervan gaan jeuken, ga dan naar de apotheker.

- En dan is er natuurlijk nog de bizarre constructie, “België” genaamd, waar men, na 500 dagen onderhandelen om het land te redden, van een Vlinderakkoord bevalt waarin de hoofdstad voor eens en altijd een eentalig-francofone procureur krijgt, dankzij de kleine lettertjes in de tekst van het akkoord. “Te gek om los te lopen”, voelen wij met onze ellebogen. Ach, wat weten wij van staatszaken af.

Vier proeven van lichte absurditeit, gegrepen uit het voorbije jaar, waarin onze neus iets anders vertelt dan wat ogen en oren te verwerken krijgen. Elke dag was er wel iets dat de haren deed recht staan, alsof er een nagel op een bord kraste. Dat buikgevoel, de ellebogen, stekende eksterogen, de reukzin,- wat zijn dat voor fenomenen?

Eigenlijk gaat het om datgene wat wij doorgaans als gezond verstand betitelen, tegenwoordig ook wel “emotionele intelligentie” genoemd. Ook termen als intuïtie, no-nonsense-attitude en down-to-earth-denken horen in dat rijtje thuis. Vrouwen hebben het meer dan mannen, kinderen meer dan volwassenen, dieren meer dan mensen. Politici, juristen, kunstenaars, wetenschappers en filosofen hebben het weinig of niet: zij bezitten vooral het ziekelijk verstand,- de reden waarom ze door niemand nog ernstig genomen worden, behalve door zichzelf.

Als ik moet nadenken waarom ik het jaar 2012 zo’n akelig jaar vind, dan kom ik steeds weer uit op het totaal ontbreken van het gezond verstand. Veel nep en pep, maar weinig observaties dat de keizer geen kleren aan heeft. De nu ter ziele gegane Lijst Dedecker ontdekte dat gezond verstand als stoplap, en terecht: er is geen betere metapolitieke baseline denkbaar, hoeveel men ook mag leuteren over populisme.

Graag wil ik die term nu terug uit het partijpolitieke vaarwater halen: hebben wij nog een soort oerintelligentie onder het schedeldak zitten, die een alarmbel doet rinkelen als de onzin om zich heen grijpt? Ja dus. Maar het zit diep, en het zakt nog.

Anterior insula: het zoogdier in ons

Recent breinonderzoek lijkt dat te bevestigen. Onze hersenen zijn niet alleen in functionele zones onderverdeeld, ze zijn ook gelaagd, waarbij oudere en nieuwe delen van het brein soms met elkaar in conflict gaan. Er is niet één intelligentie, er zijn er minstens twee,- het brein is polair. Opvallend daarbij is, dat de neocortex, het jongste deel, ons toestaat om abstract te redeneren, op lange termijn te plannen, en wiskundige vergelijkingen op te lossen,- maar zich ook het gemakkelijkst tot leugens en uitvluchten laat verleiden. Onze nieuwe hersenen zijn gemaakt om te liegen. En belogen te worden.

Het “gezond verstand” anderzijds, blijkt in een ouder deel van onze hersenen te schuilen, zoals Californische wetenschappers onlangs constateerden. In dit anterior insula, een overblijfsel van het zoogdierenbrein, helemaal weggestopt aan de binnenzijde, huist het empathisch vermogen, de reukzin, en alles wat wij onder intuïtie en instinct rangschikken.

De dierlijke oorsprong van die insula blijkt al uit de manier hoe bijvoorbeeld een kat een spiegel bekijkt,- namelijk als een ordinair stuk glas. Apen daarentegen zijn in staat om zichzelf in de spiegel te zien en worden opgewonden of agressief. Wie is de domste?

Het probleem met die kat is dat ze ook niet te conditioneren valt, geen trucjes aanleert, en –in tegenstelling tot de hond-, niet geneigd is om 50 keer achter een namaakbeen te rennen en het te apporteren, in ruil voor een koekje. Slimme hond? Of bezit de kat teveel gezond verstand om zich met die oefeningen in gehoorzaamheid in te laten? Vergelijk met de voorbeelden aan het begin van dit essay, en merk hoe de bordjes verwisseld worden: wie zich domweg laat conditioneren wordt als intelligent beschouwd. Het is tot op vandaag een norm in het onderwijssysteem: leervermogen als manipuleerbaarheid. Wie bedankt voor de eer en de truc doorheeft, is zogezegd laagbegaafd.

Het “gezond verstand” huist in de anterior insula, een overblijfsel van het zoogdierenbrein, samen met de reukzin. Niet toevallig gaan beide sterk achteruit…

In tegenstelling tot het filosofendom vandaag, is de Westerse filosofie sinds de Griekse oudheid in de eerste plaats een poging om het gezond verstand te rehabiliteren. Vandaag is filosofie academisch-onverstaanbaar geneuzel, terwijl ze van oorsprong daar net tegen inging. Plato en Aristoteles, de academici bij uitstek, moesten het ontgelden.

Diogenes brengt Plato een gepluimde haan.

De beruchte paradoxen van Zeno van Elea uit de 5^de  eeuw voor Christus zijn bijvoorbeeld staaltjes van bijtende ironie tegenover de almacht van de logica en de soevereiniteit van de rede. De paradox die “bewijst” dat een vliegende pijl eigenlijk niet beweegt omdat zijn traject uit oneindig veel stilstaande momenten bestaat, is gewoonweg een komisch bewijs ex absurdum. Elk kind weet namelijk dat die pijl wél vliegt. Zeno gaat, doorheen de frontale kwabben, op zoek naar de primitieve hersenen die het vertikken om de redenering te volgen, ondanks de taalkundige valstrik.

Frappanter nog is het voorbeeld van Diogenes van Sinope, bijgenaamd de hond, die op straat zijn gevoeg deed en in een ton woonde: het dierenbestaan in de praktijk. Een impulsieve denker zonder neocortex, zo lijkt: jammer dat men nooit onder zijn schedeldak heeft kunnen kijken. Toen Plato de mens kwalificeerde als “een wezen zonder pluimen, op twee benen”, ging hij met een gepluimde haan tot in diens academie, met de onsterfelijke woorden: “Zie, de mens!”. Terecht ziet de filosoof Peter Sloterdijk hem als een voorbeeld voor alle andere filosofen: teugelloos, onomkoopbaar, onbeschaafd, en absoluut down-to-earth.Maar het is ook diezelfde Sloterdijk die, in het zog van andere desillusionisten zoals Adorno, het gezond verstand als een quasi-verloren zaak beschouwt, en het cynisme van de moderne ratio ziet triomferen.

Tot op vandaag is de instrumentele, “koude” intelligentie dominant in alle sociale geledingen: politiek en economie, maar ook kunst en cultuur.

In de menselijke ontwikkeling is het instrumentele denken en handelen immers bijzonder succesrijk geweest, vanaf het moment dat de homo sapiens de savanne ontdekte, tot pakweg 1914. Het technische denken richtte zich niet alleen op de natuur, maar ook op de samenleving zelf. Het onderdrukken van de (dierlijke) instincten was daarbij een primordiale strategie. Typerend is dan ook de achteruitgang van het reukorgaan, maar tevens de toenemende zin voor taalspel en retorische manipulatie, waarvan het politieke leven doordrongen is, naast uiteraard de logica van de vrije markt en het reclamediscours.

Het was dus kwestie om bepaalde subversieve hersenzones te neutraliseren. Tot op vandaag is die instrumentele, “koude” intelligentie dominant in alle sociale geledingen, kunst en cultuur inbegrepen. Depressies, uit de pan swingende zelfmoordstatistieken, een bloeiende Prozac-farmacie, en een complete escapistische genotindustrie zijn de keerzijden.

Het staatsblad en de Zoeloes: de terreur van de tekst

In zijn roman “Animal Farm” (1945) heeft George Orwell meesterlijk die mensenmaatschappij beschreven, als een maatschappij van gedenatureerde zoogdieren, waar de leugen triomfeert, en waar niemand nog over een reukorgaan blijkt te beschikken om die leugen te doorzien. Van daaruit hebben propaganda en alle mogelijke manipulatietechnieken vrij spel.

Het pervers karakter van de tekst, als een middel om mensen plat te lullen, ook als het zogezegd om een logisch steekhoudende, “rationele” tekst gaat, is alomtegenwoordig in de moderniteit. Mensen moeten allemaal schoolgaan en kunnen lezen, niet om slim te worden, maar net andersom, om hen vatbaar te maken voor manipulatie.

Zowel systemen als individuen ontlenen hun autoriteit aan een complex taalgebruik, een groteske overdaad aan woorden, frasen, alinea’s en voetnoten, die op de duur alleen nog naar elkaar verwijzen. Het euvel komt voor bij wetenschappers, technici, kunstenaars, en zeker ook politici. Er ontstaan dan kasten van specialisten die elkaar afschermen via een jargon dat zogezegd noodzakelijk is om ingewikkelde knopen te ontwarren, terwijl ze de knopen juist nog dikker maken.

Mensen moeten allemaal schoolgaan en kunnen lezen, niet om slim te worden, maar net andersom, om hen vatbaar te maken voor manipulatie.

Teksten dienen daarbij niet om te informeren, maar, integendeel, om macht uit te oefenen en te desinformeren. Niet eens de slogans zijn de gevaarlijkste, wel de hermetische teksten die een eigen kaste van interpreten in het leven roepen. Overal kom ik die mistspuiterij tegen, en overal vindt men de bijbehorende techneuten, ook ver buiten de sfeer van het geschreven recht. Probeert u bijvoorbeeld eens Courant te lezen, de driemaandelijkse nieuwsbrief van het (toch door u en mij in leven gehouden) Vlaams Theater Instituut, en erger u aan de pogingen om vooral het gezond verstand te omzeilen.

Of lees gewoon een roman, en zoek u vergeefs een weg in het labyrint van de metaforen, waarbij de auteur altijd per definitie slimmer is dan de lezer. En waarbij de recensent, de beroepslezer, u wegwijs kan maken.

Elk jaar spuit het Belgisch Staatsblad zo’n 70.000 bladzijden aan wetten, wetjes en reglementen uit, die u en ik niet kennen maar wel geacht worden te kennen. Advocaten en fiscalisten varen er wel bij: zij hebben de echte macht in handen, een macht die misdadigers uit de gevangenis houdt wegens zgn. procedurefouten. De Rieders en Vermassens van deze wereld moéten het ingewikkeld houden en sturen “de wetgever” ook zo aan: een perfecte synergie, want ook het parlement zit vol juristen.

En zo zijn we weer bij onze voorbeelden aan de inleiding en de procedurekwesties: juridisch abracadabra versus rechtvaardigheidsgevoel, de eerste wint vrijwel altijd. Zonder in complottheorieën te vervallen, ben ik ervan overtuigd –het buikgevoel zegt het me-, dat het systeem dit wereldvreemd formalisme net hanteert om het gezond verstand van de modale onderdaan te degraderen tot iets archaïsch, impertinent, achterlijk. Wie zich dan nog op het buikgevoel beroept, is een populist, een raddraaier, misschien zelfs een fascist. Let weerom op de Orwelliaanse omkering: het zijn de goochelaars van de kleine lettertjes die de democratie rechthouden. Dat is exact de stellingname van Meester Hans Rieder, kampioen van de procedureslagen, die zich opwerpt tot verdediger van de rechtstaat.

De nieuwe hersenen zijn gemaakt om te liegen. Ze maken de “juiste” contracten op, inclusief de kleine lettertjes. Wie zich dan nog op het buikgevoel beroept, is een populist, een raddraaier, misschien zelfs een fascist.

Met “het systeem” bedoel ik overigens niet alleen de politieke macht, maar tevens heel de culturele, maatschappelijke en economische bovenbouw die zich van de taal bedient om het status-quo te handhaven. Alle teksten zijn protocollen die dat status-quo hernieuwen. Van de wettekst, over de bijsluiter van een geneesmiddel, tot de roman. Wie ze tracht te lezen, ondergaat de logica van de kleine lettertjes, en waagt zich in een semantisch labyrint.

Het is dus in de retorica een kwestie van bedotten of bedot worden. Het zogenaamde pact kent altijd een winnaar en een verliezer. Meestal staat het gezond verstand aan laatst genoemde kant, gewoonweg omdat de manipulatieve taal zelf uit de neocortex voortkomt. Neutrale akkoorden bestaan niet, het ziekelijk verstand stelt ze op.

In het Belgische communautaire kluwen is die cultuurkloof frappant: de Latijns-francofone zetting van het verdrag speculeert op de taalkundige ambiguïteit en het misverstand. Het zijn teksten, met voorbedachten rade gecodeerd om het gezond verstand te omzeilen. Keer op keer worden de Vlamingen in de onderhandelingen dan ook bedot, omdat ze de kleine lettertjes niet lezen. Waarna ze als geslagen honden jammeren. Terwijl ze beter van de onderhandelingstafel waren weggebleven.

Aztekenleider Montezuma “onderhandelt” met Fernando Cortez

Men realiseert zich nog veel te weinig dat een overeenkomst meestal een unilateraal-taalmanipulatief project is. J.P. Rondas lanceerde in dat verband het begrip “rotte compromissen”: in de permanente diplomatieke conferentie die België heet, zitten er altijd adders onder het gras, intellectuele boobytraps die de minst sluwe partij duperen. Dat zijn meestal de  onverlichte Vlamingen: ze rateren de dubbele bodems, ze denken niet literair genoeg, ze missen beschaving.

In dezelfde logica “kochten” de Amerikaanse pioniers land van de Indianen voor een krat whisky, omdat de Indianen niet eens een woord hebben voor “grondbezit”. De lezing van de pioniers haalde het uiteraard; alcoholisme, syfilis en andere beschavingsziekten bij de Indianen deden de rest.

Een gelijkaardige semantische angel bevatte het verdrag tussen blanke voortrekkers en de Zoeloes, in Zuid-Afrika anno 1838. Het contract sprak over een definitieve overdracht van land, terwijl de inboorlingen dat helemaal anders zagen, als een soort tijdelijke concessie, wat meer overeenkomt met het natuur- en gewoonterecht.   Vertalingsprobleempje dus, waar hebben we dat nog gezien. Het misverstand werd dan maar gewapenderhand beslecht: 10000 Zoeloes, weliswaar in de meerderheid maar enkel gewapend met pijl en boog, werden, in naam van de blanke beschaving, met geweren en kanonnen afgemaakt. De nabijgelegen rivier heet sindsdien de Bloedrivier.

Mocht iemand zich nog afvragen waarom ik mij als anti-Belgicist en Vlaams-republikein blijf outen: het is de Zoeloe in mij die de diplomatieke Noord-Zuid-conferentie opblaast.

Het scheermes van Ockham, of dyslexie als verzetsdaad

Zoek de fout

Ik haal dat conflict tussen moderne intelligentie van de kolonist, en het gezond verstand van de “primitieve” aboriginal, aan als een illustratie van een diepe cultuurkloof die dwars door ons eigen brein loopt. We leven in een cultuur waarin de ene intelligentie de andere kannibaliseert.  Heel de troep waar we nu tegen aan kijken, van bankencrisis over milieucrisis tot identitaire crisis, is het gevolg van een fatale expertendictatuur die zich, via de taalkundige versluiering, bewust aan het gezond verstand onttrok.

In de 13de eeuw maakte ene Willem van Ockham nochtans al korte metten met de woordenkramerij en het techneutendom, via het fameuze scheermes-van-Ockham: “Entia non sunt multiplicanda sine necessitate”. Vrij vertaald: “Maak het niet ingewikkelder dan nodig”.  Een leuze waarvan het subversief gehalte nog steeds te weinig wordt erkend. Want William stelt zich hier op de plaats van de kat die niet achter het been wil hollen, of het beest dat niet in de spiegel wil/kan kijken. Het gezond verstand als dyslectische strategie: schrap de tekst, en zie hoe de dubbele bodems in elkaar stuiken. Probeer niet te lezen, maar ont-lees. Tracht het nonsensikale niet te be-grijpen maar laat het los.

De tegenstrategie van Diogenes blijkt uiteindelijk de enige houdbare. Koop gewoon dat laatste model van I-pad niet, laat dat boek dat u “moet” lezen liggen, zap weg van de reclame, en volg vooral uw neus.

Terecht ontstaat er bij de jeugd een leesmoeheid en een afkeer van de tekst, vanuit hetzelfde motto “Entia non sunt multiplicanda…”, vrij vertaald als “stop dat gezever”.   Ondanks alle pedagogische vernieuwingen is de school, als tekstueel instituut en bastion van het abstracte denken, op zijn retour. We gaan naar een maatschappij van doe-het-zelvers en amateurs.

Die sub- en anticulturele revolte, onder meer zichtbaar in de herwaardering van de spreektaal, tussentaal, alternatieve geheimtaaltjes en allerlei officieuze idiomen (SMS, chattaal, het rappen), zie ik als de creatie van talloze nieuwe eilanden, waarop de klassieke grammatica van de macht zich misschien wel compleet zal verkijken.

De vraag is tenslotte, of wij nog een postkoloniale toekomst hebben, waarin we onze biologische conditie kunnen herwaarderen. Is het dier in ons nog te redden?  Het probleem is dat de oerintelligentie van het zoogdier nooit een conventionele oorlog kan winnen tegen de cynische rede van de homo sapiens. Net daarom moeten de nieuwe primitieven, waartoe ik mezelf reken, de confrontatie met het systeem misschien beter uit de weg gaan. Het debat is niet altijd zinnig, de negociatie is dikwijls een spel met valse kaarten.

De tegenstrategie van Diogenes blijkt uiteindelijk de enige houdbare. Koop gewoon dat laatste model van I-pad niet, laat dat boek dat u “moet” lezen liggen, zeg uw krantenabonnement op, blijf wegzappen van de TV-reclame, kweek groenten in de tuin of op het plat dak, en volg vooral uw neus. Het klinkt geitenwollen sokken, maar het is gewoon,- nu ja,- de intelligentie van de anterior insula die spreekt.

Nieuwe – en eigenlijk oudere- vormen van intelligentie gedijen niet in foute structuren. Om dezelfde redenen moeten vrouwen ook niet gaan voetballen, oorlog voeren, auto rijden, politiechef worden of het IMF leiden. Op een hallucinante foto zien we Christine Lagarde, topvrouw van het Internationaal Munt Fonds, op een groepsfoto met een hele roedel oude heren, een meute DSK-incarnaties. Terwijl – en nu krijg ik alle feministen over me heen-, ze beter terug de keuken in zou verdwijnen, van oudsher de plek van het gezond verstand. Laat de mannelijke, koude intelligentie zichzelf om zeep helpen, vrouwen functioneren hier slechts als dekmantel.

Persoonlijk geloof ik dan ook eerder in enclaves dan in bezettingen. Een positie van tamelijk afstandelijk, ironisch incivisme lijkt me momenteel de beste overlevingskans voor het gezond verstand. Zoals de anterior insula er trouwens bij ligt, letterlijk als een eiland. De onzin en de waan zijn overal, behalve op plekken en plekjes die de kolonisten de moeite van het betreden niet waard vinden. Grote, gecoördineerde campagnes, witte marsen en wereldverbeteringsoffensieven (“Occupy Wall Street!”) tegen het mondiaal cynisme zullen niets uithalen, integendeel,- ze zullen meegetrokken worden in het bad van de relativiteit en het retorische valsmunterij, tenzij ze gewoon platgeslagen worden.

Het scheermes van Ockham knipt niet alleen genadeloos in de tekst, maar durft ook de polarisatie te tonen, en verdeelt het menselijk universum in twee helften: dat van de waanzin en dat van de redelijkheid. Aan u en mij om een kant te kiezen.

Helemaal aan het einde van dit essay erken ik als auteur en criticus ook de mislukking van mijn rebellie: elke poging om de complexiteit te deconstrueren, eindigt in nieuwe complexiteit. Elke cultuurkritiek, elke literaire aanval op de bibliotheek, eindigt als voetnoot van het Grote Boek. Toon bovenstaande tekst willekeurig aan 100 mensen op straat, en hooguit 5 zullen er iets van snappen, of doen alsof. Hij is dus even hermetisch en corrupt als dat wat hij bestrijdt. Dat bevestigt alleen dat echte kritiek buiten de tekst moet gaan, hem daadwerkelijk moet negeren.

Zoals de beste boeken de ongeschreven boeken zijn, is de beste lezer de niet-lezer. Hij weze gewaarschuwd.

Ik had er al eerder in gegrasduind, en had sterke twijfels over de informatieve waarde van deze kerstboompromotie. Na lezing van de ronduit onnozele en hagiografische “kritiek” in De Standaard van vandaag, neemt die scepsis nog toe. Dat zal de bedoeling niet geweest zijn van recensente-van-dienst Jelle Van Riet (wiens echtgenoot Helmut Lotti de boekpresentatie opluisterde, puur toeval hoor!), maar ik heb nu eenmaal een hekel aan recensies die er uitzien als vriendendiensten.

De schaduw van B plus

Barnard en Istendael dus. Natuurlijk kennen we deze Vlaams-Hollandse versie van Statler en Waldorf al een hele tijd. De verdiensten van de twee tricolore (k)narren voor het Belgische vaderland zijn niet gering. Tijdens de voorstelling van het boek zong Helmut Lotti de Brabançonne, en dat zet uiteraard de toon. Beide literatoren zijn lid van de B+ lobbyclub, een fijn allegaartje van oude adel, nieuwe rijken, een klad proffen en schrijvers van tweede en derde garnituur, die zich expliciet uitspreken voor méér België.

In wezen zijn het ongeneeslijke, ouderwetse romantici die geen oog hebben voor maatschappelijke en politieke dynamiek. Barnard ziet België nog steeds als de reïncarnatie van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie (jawel), en van Istendael heeft het steeds maar weer over “de schoonheid van het Belgisch labyrinth”. Beiden leven in een semi-literaire fantasiewereld die via dit soort boekjes een schijn van echtheid krijgt.

Ze leven in een andere tijd, die van de Belle Epoque tijdens het interbellum, toen de Brusselse bourgeoisie zich vergaapte aan de escapistische konterfeitsels van Delvaux en Magritte. Kunst die het Belgische malgoverno als het ware sacraliseerde tot een Imperium van Koning Absurdum en Koningin Nonsense. Tot in de jaren ’90 pronkte Verhofstadt met de bolhoed van Magritte, als nationaal icoon. Tot de paarse ballon ontplofte en slechts losse flodders naliet. We ruimen ze nog steeds op.

Het Dexia-debâcle, het feit dat we het duurste land van Europa zijn, Electrabel/Suez, heel de financieel-economische verstrengeling van de haute finance met het Belgische hof, de communautaire knoeiboel, de rotte compromissen,- het gaat allemaal aan onze bevlogen amateurgeschiedschrijvers voorbij. Of net niet: ze juichen het toe, onder het motto “hoe vettiger, hoe prettiger”. Beiden zweren bij de versleten beeldvorming van België, als een surrealistisch kunstwerk waarin niets klopt en alles wankelt, maar dat we niettemin “mooi’ moeten vinden en zelfs als imago naar het buitenland moeten uitdragen. Dat we daarbij de internationale risée zijn, en beschouwd worden als een gedegradeerde asfaltbaan tussen Nederland en Frankrijk, nemen ze er graag bij.

Uiteraard hebben de twee ook niets op met de Vlaamse beweging of met het Vlaams-republikeinse streven, zoals de B+ club het ook voorschrijft. Steeds maar weer wordt door de heer Barnard Vlaams autonomisme, separatisme, racisme en xenofobie door elkaar gehaald, waarbij tonnen mest over de hoofden van de zwartgele fascisten neerkomen. Subtiliteit is aan deze poëet niet besteed, politieke nuance nog minder.

Wafeltjestaal

En dan de pedagogische insteek van het boekje. Op zich is het uiteraard een nobel initiatief om kinderen wat historische kennis (en veel belangrijker nog: historisch inzicht) aan te bieden. De aanleiding voor het boek zou ontstaan zijn toen het zoontje van Barnard op 10 november van school thuis kwam, met de mededeling dat hij de dag daarop vrijaf had, zonder te weten waarom.

Inderdaad, 11 november, wapenstilstand. Ik weet niet waar de spruit van Benno school loopt, maar de mijne weet wél wat die datum betekent, en moet tot overmaat van ramp de complete Coburg-dynastie van buiten kennen, van Leopold I tot Filip. Dat die eerste wereldoorlog ook de aanzet werd tot het Vlaamse activisme, waarbij de verbroken belofte van Albert I aan de Vlamingen de eerste stoot was tot een anti-Belgische radicalisering, gevolg door de eerste repressiegolf, Berufsverbot voor flaminganten, uitlopend in de collaboratie,- die historische logica leren ze uiteraard niet op onze schoolbanken. En dat past ook niet in het tricolore plaatje van Barnard en van Istendael.

Maar minstens even erg is de neerbuigend-kinderachtige taal waarmee de vaderlandse geschiedenis aaneen wordt gepraat, als uit de mond van de kerstman. Hosties worden “de wafeltjes die het lichaam van Christus voorstellen”, en Alva was blijkbaar een “loser”. Tja. Alsof kinderen alleen nog de Vlaams-Engelse tussentaal machtig zijn, en alles in Brusselse wafels omrekenen.

Ook de opzettelijke verwarring (of is het echt onwetendheid?) tussen de Belgen waar Julius Caesar het over had in zijn “Commentarii de Bello Gallico”, (zijnde de Keltische bewoners van Noord-Gallië in de 1^ste eeuw voor Christus, tussen de Rijn, de Seine en de Marne, tot en met Zuid-Engeland),  en de staatsburgers van het huidige België, ruikt naar een geschiedschrijving à la Henri Pirenne, de ondertussen beruchte officiële historiograaf en intimus van Albert I, die de waarheid op bestelling opleukte tot een legendarische fantasie voor vorst en vaderland.

En dat brengt ons weer tot de essentie van deze patriottistische kinderbijbel: een genante restauratiepoging voor een regime dat sowieso op zijn laatste benen loopt. Het désinformeert zoveel als het informeert, en inspireert nergens tot historische kritiek of zelfs maar enige ironie. Vroom whishfull-thinking wordt afgewisseld met leugentjes-om-bestwil en een flinke dosis flou artistique. Dit past in de rij waar het sprookjesboek van Koningin Fabiola te vinden is.

Vaderlandslievende boekjes deugen zelden. En vooral als dichters lessen in geschiedenis willen geven, is het oppassen geblazen.

Johan Sanctorum

Klassiek über alles, ook bij de strijk.

Op straat, bij de bakker, de supermarkt, de ijspiste, in het strijkatelier (jawel),- overal klampt de Klara-brigade u aan om u te overtuigen van hun goede smaak, en met de dringende uitnodiging om die te delen. U ziet enige gelijkenis met de Jehovah-getuigen en hun ijver om zieltjes te winnen? U bent niet de enige.

Zelf klassiek-freak zijnde, en, erger nog, operafanaat, weet ik dat een muziekvoorkeur, eender de welke, of breder nog, een cultureel referentiekader, met de jaren wordt opgebouwd. Het heeft te maken met achtergrond, individuele geaardheid, en tja, uiteraard ook passie, een mikrobe die je opdoet. Als 14-jarige zat ik in een vrijwel leeg Antwerps operahuis naar “Tristan en Isolde” te luisteren, mijn leeftijdsgenoten gingen naar hun eerste fuif. Een half jaar spaarde ik voor zo’n kaartje, ik deed er twee per seizoen. Het was dus wikken en wegen geblazen, kiezen en… dubbel genieten. Haal ik dat aan om mijn culturele superioriteit te demonstreren? Allerminst: objectief is er niets dat dwingt om Wagner te appreciëren, elk zijn meug.

Dat brengt me op de problematiek en de toonzetting van de Klara-programma’s zelf. Het is voor een kritisch oor haast onmogelijk om deze zender langer dan vijf minuten te beluisteren. Permanent wordt de luisteraar bestookt met “laagdrempelige” teasers die heel het klassieke pantheon (met Bach, Beethoven en Brahms als absolute sterkhouders) vanuit de gaarkeuken op het bord lepelen, onder het devies “klassiek voor iedereen, op elk moment”. Wat in wezen een nichezender moet zijn, krijgt het karakter van een populistische gebedstoren.

Natuurlijk kan men ook afstemmen op MNM of Radio Nostalgie. Maar voor Klara is, in naam van de gelijke-kansen-doctrine, elke ziel vatbaar voor redding, en bestaat er niet zoiets als de anti-doelgroep, de tegenwereld van gezworen en absolute niet-luisteraars. Nooit, op geen enkel ogenblik, bespeur ik enige barst in dit pretentieus en zelfs totalitair cultuurkolonialisme. Eeuwig klinkt Chopin van het ontbijt tot de late avond, ook als er vijftig kinderen in Syrië onder een staatsbombardement sterven (dan wordt immers de Marche Funèbre uit de kast gehaald). Inderdaad: de normaalste zaak van de wereld.

Muzak

Net via deze trivialisering wordt cultuurbeleving ontdaan van elke zin voor uitzondering en individualiteit. Men kiest niet meer, men wordt overrompeld. De verkleutering is in de plaats gekomen van de zin voor het uitzonderlijke, het moment dat men van zijn sokken geblazen wordt.

Cultuur wordt, in de meest negatieve zin, een massagebeuren, allicht ook met een politieke ondertoon van participatiedwang: massacultuur is altijd handig om mensen in de pas te laten lopen. De ludieke poging om mensen in sneltempo “klassiek bij te brengen”, eindigt in een nieuwe verstrooiingscultuur van de gedachteloze ambiance, zoals men in restaurants, hotels, supermarkten en liften, en zelfs tijdens het onvermijdelijke wachtmuziekje voor een of andere tele-helpdesk, ook een streepje Mozart te horen krijgt.

Wijst de uitdrukking “goede smaak” op iets anders dan op een poging om de eigen smaak tot norm te verheffen?

De fameuze drempels dus, en hoe ze te verlagen. Al geruime tijd behoort “participatie” tot het vaste jargon van de Vlaamse cultuurbureaucratie. In het verlengde van de aloude volksverheffingsidee, moet de zogenaamde kansarmoede bestreden worden met goedkope opera- en museumtickets. Voormalig Munt-directeur Bernard Foccroulle prijsde ze zelfs af tot één Euro, vooral ten behoeve van de Brusselse allochtone jongeren, die deze quasi-gratis kaartjes met veel winst doorverkochten om er een voetbalticket mee te kunnen kopen. Voor hen dus geen Westerse muzak. En of ze gelijk hebben: er bestaat geen operatraditie in Marokko, we moeten daar niet flauw over doen.

Foute Johny’s

Dat brengt ons tot de kern van de zaak: in een tijd waar men de mond vol heeft over multiculturaliteit, tot op het onzinnige af (bijvoorbeeld Kerstmis en Pasen afschaffen om andere culturen niet te “bruskeren”), predikt Radio Klara de monoculturele eenheidsworst.

De druk om aan de referentiecultuur deel te nemen wordt dan zeer expliciet, en sociaal afgedwongen: U hebt Congo van David Van Reybrouck nog niet gelezen? U hebt niet deelgenomen aan de Erfgoeddag? U luistert niet naar… Radio Klara? Maar.. op welke planeet leeft u?

Kijk, dit verborgen totalitarisme maakt me zo kwaad dat ik van de weeromstuit de meest triviale plekken op deze planeet koester, zoals de herberg Het Witte Paard in Blankenberge, waar het vol loopt met lieden die Mozart of Chopin niet kennen. Het epicentrum van de slechte smaak dat wellicht op de lijst staat van de te dynamitteren gebouwen. Althans als het van de Blankenbergse burgemeester afhangt, die af wil “…van het imago van marginale badstad, waar de straten vollopen met Johny’s met foute tattoo’s in lelijke trainingspakken.”  Het gaat dus wel degelijk over cultuur, en over het uitbannen van de cultuurloosheid, in de veronderstelling dat fijne kunst de barbarij weghoudt en meteen ook een koopkrachtig publiek aantrekt.

Wat betekent trouwens de uitdrukking “goede smaak” meer dan een poging om de eigen smaak tot norm te verheffen? Is anderzijds de term “slechte smaak” niet gewoonweg een poging om andere culturele referentiekaders te brandmerken als oppervlakkig, dom, minderwaardig?

Het is misschien interessant voor de cultuursector, de cultuurjournalistiek inbegrepen, om te beseffen dat vrijheid erin bestaat, zich vanuit een minderheid te mogen definiëren. De vrijheid om dingen te doen, te koesteren, die vele anderen nu net niét koesteren. Laten we nu eindelijk die betuttelende gelijke-kansen-decreten in de onderste lade opbergen. Laat de Johny’s fout zijn, en stop met die megafoonfanfares rond klassiek. Geef mensen de kans om zelf iets te ontdekken, te appreciëren, of net niet. Cultuur voor iedereen is cultuur voor niemand.

Johan Sanctorum

De auteur is cultuurfilosoof en blogger

Helemaal aan de andere kant van de aardbol, in Zaventem, beslist een 76-jarige Francis Vermeiren  (als bestuurder zwaar in opspraak gekomen in het verhaal Dexia/Gemeentelijke Holding, maar wie maalt daar nog om), om er nog 3 jaartjes burgemeesterschap bij te doen. Tegen de oorspronkelijke afspraak in, binnen de lokale VLD, dat hij een stap opzij zou zetten voor een jongere kandidaat.

Vermeiren is in 2008 al door het oog van de naald gekropen na een beroerte, en gaf ook op de Dexia-hoorzittingen een verwarde, vergeetachtige indruk. Tijd om van een welverdiende rust te genieten en een jonger iemand een job te gunnen? Neen dus. Dit stuitend geval van graaizucht en existentieel kannibalisme is jammer genoeg geen uitzondering. Ondanks alle geblaat over verjonging her en der, klampen de opa’s zich vast aan de macht, en het liefst nog met een dozijn mandaten tegelijk. Zij hebben maturiteit en levenservaring, zo luidt het. Maar weegt dat op tegen de fysieke en mentale degressie, die onder een net maatpak gecamoufleerd wordt?

De mythe van de wijsheid

Vanaf het 45ste levensjaar gaat het met ons mentaal snel bergaf, dat is wetenschappelijk bewezen. De “cognitieve vermogens” (zin voor logica, begripsvermogen, concentratie) laten het afweten, er ontstaan grote gaten in het geheugen. Eigenlijk is dat een verbijsterende vaststelling, want het zijn uiteindelijk de 60+-ers die over deze planeet regeren. In alle maatschappelijke geledingen zwaaien ze de plak, terwijl ze aan een recordtempo hersencellen verliezen. Het is vreemd dat men deze irrationele ouderdomsdictatuur, ook “gerontocratie” genoemd, niet méér in verband brengt met wat er wereldwijd zoal misloopt.

Want op alle domeinen falen de opa’s, van Fukushima over de Eurocrisis tot Wall Street: politiek, technologie, economie, milieu,- we gaan  regelrecht de verdoemenis in, zonder meer dankzij de gescleroseerde breinen van de decision-makers. Ik noem het de ouderdomsparadox: hoe minder hersencellen, hoe meer macht. Daar is een antropologische verklaring voor.

Wie Desmond Morris heeft gelezen (“De naakte aap”), weet wat er met oude, seniele wolven gebeurt: ze worden, in het belang van de groep, uitgestoten, tenzij ze zich gedeisd houden.

Op alle domeinen falen de opa’s, van Fukushima over de Eurocrisis tot Wall Street: politiek, technologie, economie, milieu,- we gaan  regelrecht de verdoemenis in, dankzij de gescleroseerde breinen van de decision-makers.

Biologisch is hun rol immers uitgespeeld, ze krijgen “kuren”, hun mentale verzwakking zorgt voor spanningen en verzuurt de sfeer binnen de groep. Exitscenario dus, in het belang van de groep. Maar naarmate de intelligentie toeneemt bij de hogere zoogdieren, de primaten, en uiteindelijk de mens, en er zoiets als “cultuur” ontstaat, slagen de oudere specimen erin om de uitdrijving te bezweren, zich onmisbaar te maken, en de illusie te creëren dat alles zonder hen in het honderd zou lopen. Het toverwoord luidt: “wijsheid”.

De oude mannetjes handhaven zich dus, ondanks hun nutteloosheid, dankzij het gewicht dat wordt toegekend aan traditie, de continuïteit van verhalen en rituelen, de overgeleverde kennis. Perceptiesturing heet dat. De medicijnman, de sjaman, de leraar, de filosoof, de burgemeester, de minister,- allen zijn het oude wijzen die pretenderen “iets kostbaars” door te geven, en die de samenleving gijzelen met een haast religieuze macht, gebaseerd op de mythe van de wijsheid. Zij zouden de fakkeldragers van de beschaving en de kroon op de evolutie zijn. Quod non, maar ze zitten ondertussen dus wel op de troon gebeiteld. Zelfs bij iemand als Professor Emeritus Vermeersch, sinds de jaren ’80 van vorige eeuw (!) beschouwd als “Vlaanderens grootste intellectueel”, ontwaart men steeds meer tyrannieke trekjes van de antieke wijze die zich wil handhaven en van zijn latente dementie een kwaliteitsmerk maakt. Pervers effect van intelligentie?

Alzheimercultuur

Inderdaad, zijn de verhalen van de opa’s wel iets waard? Dragen ze bij tot de overlevingskansen van de soort? Leiden ze ons naar een betere plek? Vandaag zou men veeleer het omgekeerde kunnen stellen: naarmate de catastrofe nadert, is het denken in termen van traditie, en continuïteit levensbedreigend voor onze menselijke beschaving. De “wijsheid” doet ons de das om, ze is corrupt, van Zaventem tot Peking. De Fortis- en Dexia-affaires ruiken naar een complot van seniele, oude wolven. Kijk gewoon naar het uiterlijk, het discours en de lichaamstaal van iemand als Graaf Maurice Lippens, en u weet wat ik bedoel. Het komt er dus net op aan, de ommezwaai te denken,- een radicale breuk met het verleden, de ouderdom, de traditionele waarden: de oedipale vadermoord is een terugkeer naar de biologische redelijkheid.

Maar daar schuilt nu net het conflict: de oude wolven manipuleren de besluitvorming in hun voordeel, politiek, economisch en technologisch.  De enorme middelen die worden besteed aan ouderdomszorg, medicatie, socio-psychologische pampering van de “senioren”, tot en met het ancienniteitsprincipe en het pensioenstelsel, veroorzaken nog een stijging van de levensverwachting, en dus een proportionele toename van de 60-plussers. Allen klampen ze zich vast aan het leven en aan de macht, allen willen ze hun privileges veilig stellen

Het resultaat is een Alzheimercultuur, waarbij de mens globaal steeds ouder en dus steeds dommer wordt, met een jonge generatie die vooral moet wachten en zich opwarmen. En warm zal het worden, zoveel is zeker.

Macht op zich is een ouderdomsverschijnsel. Het verticale down-top-carrièremodel, dat nog altijd het bedrijfsleven, de politieke wereld, de journalistiek, de academische wereld, en zelfs de culturele sector domineert, koppelt anciënniteit aan status. Zolang dat model gehandhaafd wordt, zal er ten gronde niets veranderen en belanden we van de regen in de drop. De lange mars door de instellingen levert uiteindelijk vergrijsde, corrupte exemplaren op, die weerom de jeugd verplichten tot geduld en een levenslang carrièreplan: de geschiedenis herhaalt zich altijd, dit is een dodelijk, autoreproductief systeem.

Naarmate de catastrofe nadert, is het denken in termen van traditie, en continuïteit levensbedreigend voor onze menselijke beschaving. De jeugd moet de macht grijpen en die macht zelf ont-culturaliseren.

Ondertussen worden kinderen en jongeren steeds meer als overlast beschouwd, alleen al omdat ze er zijn (of een broodje eten op een kerktrap), terwijl de Benidorm Bastards vrolijk onze straten teisteren. Viagra-knarren zoals Dominique Strauss-Kahn, die hun politieke macht terug willen omzetten in biologisch-seksuele macht, lopen wel eens tegen de lamp, maar dan als resultaat van een afrekening met andere, concurrerende oude wolven. Overigens doen de vrouwen, die zogezegd door dat glazen plafond zijn gewipt, dapper mee aan die oude-heren-dictatuur, kijk maar de schone Gwendolyn Rutten, die nu haar bedje spreidt voor de vergrijsde VLD-krokodillen. Of IMF-bazin Christine Lagarde, voor de verandering een oma dus, maar voor de rest business as usual in een universum dat van mannelijke logica doordrongen is. Zij is het type manwijf dat Brueghel in zijn Dulle Griet al portretteerde: een feeks die met potten en pannen de weg naar de Apocalyps aanwijst.

De jeugd wordt anderzijds in onze beeldcultuur wel gebruikt als façade en alibi (voor alle kwismasters en presentatoren van talk-shows zijn mooie jonge vrouwen een gegeerd goed, kijk ook naar de reclame…), maar ze heeft niets in de pap te brokken. Het jeunisme én het feminisme zijn pure window-dressing. De dertiger Alexander De Croo (die het gemaakt heeft dankzij zijn familienaam, zoals de Tobacken, de Van den Bossches,…) wordt beschouwd als een blaag, een wetstraatbaby, en gedraagt er zich op de duur ook naar.

De zonen-van, de legitieme opvolgers in het familiebedrijf, annuleren het Oedipaal conflict en handhaven de gerontocratie. Ze zijn al oud voor ze jong geweest zijn. Het komt er echter net op aan om niét in de fatale voetsporen van de vaders te treden, en zelfs de fora waarop die zich manifesteren, te laten voor wat ze zijn: het parlement, de media, etc.

De fameuze generatiekloof is reëel, en het zal nog toenemen. Het erkennen van de wereldwijde crisis als een gevolg van verregaande seniliteit, kan het begin van een keerpunt zijn. Misschien zijn fenomenen als de Occupy Wall Street-beweging wel een teken dat het opruimen van de shit van de opa’s toch begonnen is. Benieuwd ook hoe de vrouwenbeweging zich zal opstellen, en of ze in de valstrik van de emancipatie en de “positieve discriminatie” zal trappen via de rol van excuustruus.

Ook bij ons is het te hopen dat jongeren zich niét langer op sleeptouw laten nemen door het carrièreperspectief en de continuïteitsgedachte, maar resoluut gaan voor een breuk met de oude orde. De jeugd moet de macht grijpen, en die macht zelf ont-culturaliseren. Interneren en/of euthanaseren van de lastigste grijsaards, die hardnekkig vasthouden aan de medicijnman-charade, kan nodig zijn. Als cultuur het leven zelf bedreigt, dan moet de tweede zich tegen de eerste keren. Uit pure filantropie.

Johan Sanctorum

Een poging tot tussenbalans van een langlopend project, deels al op het web gepubliceerd, onder de werktitel “Pleidooi voor ontlettering”. Met altijd de onderliggende ironie dat ook elke anti-tekst weer een tekst is…

Handel in emotionele goederen

Waar liggen al die boeken?

Op zaterdag 8 september 2012 verbrandde uitgever Harold Polis tijdens een boekvoorstelling een negatieve krantenrecensie over “De handel in emotionele goederen” van ene Maarten Inghels. Wellicht zonder het te beseffen gaf hij daarmee exact een inconveniente waarheid aan inzake de letteren en de literaire industrie: in se is het een papierkwestie. Er is de noodzaak van de uitgever om omzet te draaien, er zijn de belangen van drukkers en boekbinders, de boekhandelfederatie, de beurzen, het boek…en dan pas is er de tekst als, nu ja, vulmiddel. Schrijvers zijn gaatjesvullers. Zeer terecht werden ze in het revolutionaire Rusland van na 1917 bij de typografen gerangschikt.

Zo’n 20.000 titels verschijnen er per jaar in Vlaanderen: dat getal is nodig om de industrie draaiende te houden. Onterecht maken Peter Quaghebeur en Erwin Provoost, kersverse directeurs van WPG Uitgevers België, zich zorgen over deze papierberg (“Waar liggen al die boeken?”): boeken dienen immers gewoon niet om gelezen te worden, ze zijn er omdat ze er zijn, als afgewerkt product, als vulling voor de winkelrekken, en even later van de boekenkast in het salon.

“Schrijvers zijn gaatjesvullers. Zeer terecht werden ze in het revolutionaire Rusland van na 1917 bij de typografen gerangschikt.”

Edoch, telkens weer slaagt de literatuur, vooral bij het vallen van de blaren, er in om de zogenaamde meerwaarde van het papier in de verf te zetten. Wie niet leest zou dan arm van geest en achterlijk zijn, zich afsluiten van de beschaving. Die campagne moet periodiek herhaald worden, omdat mensen anders echt zouden doorhebben dat je met dat papier net zo goed de kachel kunt aansteken. Wat trouwens evenzeer geldt voor kranten en weekbladen. Romans en dichtbundels dragen daarom een parfum van zingeving, zoals men aardbeiensmaak aan yoghurt toevoegt. Ze zijn waardevol, aaibaar, diepzinnig, ze zeggen iets over de wereld, het leven, ons bestaan, en krijgen het karakter van een cultuurfetisj, waarmee je dus ook voodoo kan bedrijven, zoals uitgever Harold Polis onlangs deed. Zo ontstaat een mystiek huwelijk van cultuur en marketing, waarbij auteur én uitgever zich opblazen tot priesters van de goede smaak en bewaarengelen van de beschaving.

“Lijmen”: het boek als cultuurfetisj en massaproduct

Maar ach, vergeefs. De karikatuur die Willem Elsschot ons serveert in de figuur van Laarmans (“Lijmen”, 1924), oplichter, en uitgever van het Algemeen Wereldtijdschrift voor Financiën, Handel, Nijverheid, Kunsten en Wetenschappen, is bij mijn weten de meest geslaagde poging van een romancier zelf (!) om deze opblaasactie van de literaire massaproductie ten gronde te doorprikken. Laarmans verkoopt gewoon bedrukt papier aan al wie zo stom is om zijn praatjes te geloven: hij is op zijn eentje een complete metafoor voor de bellettrie en haar impertinentie. Het misverstand dat de roman een “drager” zou zijn van een boodschap, en dat heel de perifere industrie daarvan ten dienste staat, wordt hier genadeloos de grond ingeboord. Een uniek iconoclastisch document,- een goed lezer kokhalst halverwege en gooit dit boek bij het oud papier.

Het is een grote verdienste van de moderne marketingleer, dat hij deze Elsschotiaanse bodem van het boek ook ongegeneerd demonstreert, en elke schrijver degradeert tot typograaf. De objectieve concurrentiepositie van alle beroepsintellectuelen, zich richtend tot eenzelfde universum van “meerwaardezoekers”, herleidt hen tot hun ware gedaante van brullende marktkramers die elkaar willen overstemmen.

“Veel van het zogenaamde rebelse en eigenzinnige in kunst en literatuur is tot ordinair haantjesgedrag te herleiden, in naam van de zelfpromotie.”

En of er hard geroepen wordt. Een literair product vergt nu eenmaal dezelfde publicitaire opvolging als andere massaproducten, zoals een wasmiddel of een i-Phone. Ook de tijd en het budget van de cultuurconsument zijn eindig, er moet dus gevochten worden voor marktaandeel. En dat gevecht wordt in hoge mate aanschouwelijk op boekenbeurzen. Wie boek A leest, kiest niét voor boek B. In die optiek zijn alle kunstenaars en letterkundigen elkaars rivalen, ook al willen ze wel eens corporatistisch samenklitten in Pen-clubs e.a. Vandaar ook hun permanente bekommernis om als iconisch figuur en “opiniemaker” te worden behandeld. Hun ethische weldenkendheid, cultuurpedagogische intenties, persoonlijke ijdelheid, én hun commerciële besognes (velen hebben vandaag een eenmansvennootschap) vloeien samen in één communicatietechnische logica van het intellectuele handelsmerk.

Dus wordt de auteur een geregistreerd merk, onder het motto “Lees mij, ik ben beter”. Dat leidt soms tot vermakelijke toestanden. In Nederland zijn de concurrentiële vetes tussen schrijvers gaan behoren tot het literaire theater zelf, denk bv. aan het gehakketak tussen A.F.Th. van der Heijden en Arnon Grunberg. Veel van het zogenaamde rebelse en “eigenzinnige” in kunst en literatuur is tot dit haantjesgedrag te herleiden. Dikwijls is de aanleiding een onderscheiding of een prijs die onderling betwist wordt,- logisch, want de verkoop hangt er in hoge mate van af. Onder alle polemische hoogstandjes voelt men de broodnijd binnen een markt die de heren gedoemd zijn om te delen. En wie helemaal niet blaft of bijt, verdwijnt in het grijs.

Fahrenheit 451

Uiteraard legt dat een enorme druk op hun productiviteit, een (zelf)dwang die het aangeboren Narcisme van de beroepsintellectueel nog aanwakkert, en waardoor we steeds meer een déjà-lu gevoel krijgen. Sufte en hoofdpijn na het lezen. Elk jaar moet de schrijver zijn roman afleveren, als een marktvers product waarvan de lectuur als een sociale plicht wordt voorgesteld. De dwang aan de productiezijde leidt als vanzelf tot een dwang aan de consumptiezijde, en vice-versa,- ook dat is elementaire marktlogica. Wie Congo van David van Reybrouck niet gelezen heeft, of niet minstens doet alsof, is een marginale Johny.

Of kijk wat Mai Spijkers, baas van uitgeverij Prometheus, in De Volkskrant zegt over de “Vijftig tinten”-trilogie van E. L. James, dé literaire hype van 2012 waarvan hij de vertaalrechten binnenhaalde: “Iedereen wil het lezen, omdat iedereen het leest”. Einde citaat. Alleen jammer dat daarvoor bomen moeten sneuvelen,- uiteindelijk is het boek etymologisch een dode en versneden beuk. En door de bomen zien we het bos niet meer.

“Boeken zijn wel degelijk nuttig, als men ze kan herleiden tot hun calorische waarde van brandstof, in tijden van nood.”

In het licht van deze verdwazing zijn boekenverbrandingen dus nog zo dom niet, en alleszins mogen ze niet gelijk gesteld worden met distopische toestanden in fascistische regimes, zoals het verfilmde boek “Fahrenheit 451” (1953) van Ray Bradbury hardnekkig doet. Het kunnen daarentegen statements zijn tegen het literaire consumentisme en de commercieel gefokte leesdwang. Een statement tenslotte tegen een cultuur van het schrift zelf, de talloze bijbels die voorschrijven hoe we moeten leven of hoe we een soufflé moeten maken, duizelingwekkende wetteksten die niemand kent of begrijpt maar die toch ons bestaan beheersen, de academische sterrenwichelarij, de terreur van de voetnoten, de mythe van het intellectueel eigendom en het copyright. Enzoverder. Het boek is een symptoom van een decadente beschaving waarin het woord een haast puur manipulatieve betekenis heeft.

Doch opgelet. Boeken zijn wel degelijk nuttig, als men ze kan herleiden tot hun fysieke realiteit. Ik denk dan uiteraard aan hun calorische waarde van brandstof in tijden van nood. Mijn betreurde vriendin Kaat Tilley gebruikte ze als opvulling van gebarsten muren in haar boerderij. En in menig Vlaamse huiskamer staat een welgevulde bibliotheek met nooit geopende boekvolumes, door Laarmans aangeleverde encyclopedieën, of zelfs luxueus gekafte dummies, gewoon ter decoratie. Een rechtvaardige kiloprijs dringt zich op, ook in de literatuur, en maakt alle recensies overbodig.

Johan Sanctorum

“Fahrenheit 451″: Lees het hele essay over ontlettering

Sinds het N-VA hoofdkwartier het bericht verspreidde dat de Pronokal®-kuur van Bart De Wever in generlei opzicht iets te maken heeft met de huidige verkiezingscampagne, ben ik me speciaal gaan interesseren in de relatie tussen politiek en diëtisme. Uiteraard interesseert een gezonde levensstijl ons allemaal, en wordt er sinds het lichtend voorbeeld van Michèle Obama terecht veel meer her en der in moestuintjes geharkt dan voorheen. Maar de analogie tussen de exponentiële N-VA-opmars en de hype rond het drastische proteïnedieet van haar voorzitter noopt tot een paar kritische kanttekeningen.

Wat fascineert de modale Vlaming, modderend in die fameuze “centrumrechtse onderstroom”, aan een politicus die 50 kg afvalt in zes maanden tijd, en zich via een pillenhandel à 9 Euro per dag transformeert van een gezellige dikkerd tot een streng ogende filister?  En… wat is de dieperliggende boodschap achter een bestseller die alle Vlamingen aanraadt om dit lichtend voorbeeld te volgen? Een paar denkpistes.

De dieetpionier als martelaar en profeet

De voortdurende nadruk die in de BDW-propaganda gelegd wordt op wilskracht en karaktersterkte (“Nil Volentibus Arduum”), maken het zgn. crashdieet tot een haast religieuze oefening in de zelfpijniging. Daarbij horen uiteraard ook atletische performances zoals de Antwerpse Ten Miles, met een hijgende De Wever aan de aankomst, die zich als een nieuwsoortige Caesar de toga laat omgorden, opschrift zie hoger.

We krijgen zo niet alleen een fysieke hermodellering, maar ook een mentale imago-verschuiving, van (ronde) levensgenieter naar (taaie) fundamentalist. Of, voor de kenners: van het pyknische type naar het leptosome. Dit laatste is een absolute voorwaarde om als leider ernstig te worden genomen: dikzakken zijn out.

Immers, maakten de Bourgondische frituurverhalen de N-VA-voorzitter eerst sympathiek en volks, ze begonnen zich naderhand tegen hem te keren. Op radicale 11-juli-vieringen werd hij weggezet als een karakterloze moppentapper en een Lamme Goedzak (zware belediging binnen de Vlaamse beweging). Het crashdieet is daarop een doeltreffende repliek: de face-lift is wel degelijk iconisch. Meteen vragen alle observatoren zich af of deze metamorfose Vlaanderen een nieuwe leidersfiguur oplevert, los van de piekende peilingen.

Het zou uiteraard flauw zijn om een Hitlersnorretje te tekenen op het uitgebeende gezicht van de new De Wever. Toch zal men onder de hardhandige wereldverbeteraars nooit een papzak aantreffen. De benige fysionomie van Robbespierre, Hitler, Verhofstadt, en nog een pak andere ongezellige lieden, om nog niet te spreken van Jezus, Mohammed en Ghandi, verraden een fanatiek-visionaire mind map, die via een lange weg door de woestijn gestalte heeft kregen. De strijd maakt de sterke sterker. Dat is de teneur van “Mein Kampf”, het is ook de boodschap van “Het regime van Bart De Wever”,- alle verdere overeenkomsten zijn toevallig.

Het vasten creëert echter niet alleen een charismatisch lichaam, maar zorgt ook voor een “visionaire” input. In de welbekende woestijngodsdiensten zoals het christendom en de islam hongert en dorst de profeet om te hallucineren en “boodschappen” van hogerhand te ontvangen. Nadien worden deze visioenen geboekstaafd en de basis voor een religieuze leer, inclusief de aan de gelovigen opgelegde imitatierituelen (Vasten en Ramadan) die aan de illuminatie van de profeet herinneren. In alle wereldgodsdiensten, behalve het boeddhisme, is magerte een teken van zuiverheid en sterkte. In die zin is het politieke diëtisme zonder meer een profane variant van het religieuze martelaarschap, dat naadloos overvloeit in charismatisch leiderschap. Dat verklaart ook het over-en-weer pendelen bij De Wever tussen Calimero en Schwarzenegger: martelaar en held zijn twee facetten van één charisma.

Het diëtisme als militante soberheidsideologie

Ten tweede, legt het politiek diëtisme de basis voor een soberheidsideaal dat de middenklasse moet verzoenen met een economische laagconjunctuur. Het tekent de nieuwe tijdsgeest: het gezelligheidsicoon Steve Stevaert kon nog uitpakken met een kookboek, zijn opvolger doet het met hongerrecepten.

De crisis, die volgens recente prognoses nog zo’n tien jaar zal aanslepen, zal ook de middenklasse aantasten –dé electorale vijver van de N-VA. Om op het ongenoegen daar rond te anticiperen, moet het inkomen- en koopkrachtverlies gekoppeld worden aan een matigheidsideaal, een positief verhaal van de strijd (eerst en vooral tegen zichzelf), het weerstaan aan de verleiding, en het beleven van de Stoicijnse apàtheia of gelijkmoedigheid. In wezen is dit schatplichtig aan de burgerlijke hygiëne- en gezondheidsmoraal van de 19de eeuw, maar ook aan, nu ja, de aansporing tot tucht en harding onder het nazi-oorlogsregime: “Harte Zeiten, Harte Pflichten, Harte Herzen”.

De Wever is beslist zijn tijd vooruit met het Grote Dieetboek: binnenkort loopt Vlaanderen vol met wandelende karkassen in streepjespakken.

Armoede moet beleefd worden als een deugd. Wat eerst een marginaal OCMW-verhaal was van steuntrekkende “profiteurs”, wordt nu een algemeen krimpscenario: de zeven magere jaren komen eraan. In die optiek past het beeld niet van een charismatisch politicus die suddert in zijn eigen vet: Lamme Goedzak is geen geldig icoon meer, de tering moet naar de nering.  Wat voordien vooral een vrouwenkwestie was –anorexia als gevolg van een schoonheidsideaal-, kan nu veralgemeend worden tot militante soberheidsideologie. Afgezien van de reële rantsoenering (die er nu al met de elektriciteitsbedeling zit aan te komen) en de daaraan verbonden nieuwe matigheidscultuur, moét iedereen ook vermageren om zich sociaal te handhaven. In tijden van schaarste, zoals de twee wereldoorlogen, werden dikke mensen immers gezien als “verraders” en parasieten. Het verband tussen slank en fit is tevens bepalend in het professioneel selectiemechanisme: het zijn de corpulenten die het eerst sneuvelen bij bedrijfsherstructureringen. Ze zijn ook het voorwerp van pestgedrag. In de rat race van de kwakkelende carrièremaatschappij, waar iedereen vecht voor zijn job, wordt dik geassocieerd met lui en weinig performant.

De Wever is dus beslist zijn tijd vooruit met het Grote Dieetboek: binnenkort loopt Vlaanderen vol met wandelende karkassen in streepjespakken. Het collectieve anorexiaproject bereidt ons voor op de buikriemtijd, maakt de schaarste legitiem en, fundamenteler nog, zorgt voor een nieuw disciplinair model van nauwkeurig te volgen voorschriften en verboden waaraan iedereen zich, op straffe van sociale uitsluiting, te houden heeft. Had men de Grieken een dieet kunnen verkopen, dan had Athene nooit in brand gestaan.  Dat brengt ons op het derde aspect:

Het diëet als postmoderne sharia

Ik wees al op de quasi-religieuze connotatie van de charismatische politicus die als levend skelet lijdt en leidt. Zijn visionaire weg naar de waarheid moet ons, zwakkeren, tot voorbeeld strekken. Mensen verlangen naar rolmodellen en zoeken houvast: als neurotische huisdieren verwachten wij een consistent geheel van regels, ook al overtreden we ze soms. Vermoedelijk is de wens om streng gedisciplineerd te worden uiteindelijk zelfs fundamenteler dan de wens om gezond te leven. Hoe strakker de regels, hoe beter het dieet, hoe confortabeler we ons voelen. Rekkelijkheid is voor losers.

Wat het doordeweekse recht al lang niet meer kan leveren, namelijk een set van voorschriften die iedereen volgt en die alle facetten van het dagelijks leven aangaan, wordt ons via het totaaldieet eindelijk weer bezorgd. Strenge én simpele, éénduidige regels: een postmoderne, Westerse sharia kan nu haar intrede doen.

In een laatste fase kan men van een regelrechte onderwerping spreken. Het crypto-fascistisch appèl van de collectieve onthouding, in naam van de volksgezondheid, levert alle lichamen uit aan het algemeen belang. U hebt geen recht meer op uw eigen lichaam, u hebt het maar in bruikleen. Deze metapolitieke usurpatie betekent een reële vrijheidsberoving onder een nieuw-autoritair gesternte, die alle levensgenieters vogelvrij maakt.

In die optiek moet het nu maar eens uit zijn met die libertaire voedselcultuur, waarin mensen dronken of niet dronken, rookten of niet rookten, soep met of zonder balletjes aten, zich op varkensvlees of op de Mechelse koekoek gooiden, twee of drie of vijf porties namen. Het is slecht voor de openbare orde, en voor de ziekteverzekering.

De Vlaamse eetcultuur, die verkeerdelijk “Bourgondisch” wordt genoemd, was daarentegen vooral eclectisch en regelloos. Bekijk het schilderij van Pieter Brueghel “Het gevecht tussen carnaval en vasten” (1559) en merk hoe de schilder, ondanks de dwingende christelijke moraal van die tijd, de tegenstelling tussen dik en mager, carnaval en vasten, als een politiek conflict ensceneert.  De controle op de maaginhoud (en meteen ook het buikgevoel) leidt tot fysieke magerte maar ook tot het opgeven van elke individuele zelfbeschikking.

We weten dus wat ons te wachten staat, wanneer een politiek leider de vasten aankondigt: na het eetvoorschrift volgen de denk- en spreekvoorschriften. Vergeet Big Brother: Pronokal of een van zijn 77 varianten komt eraan. In alle opzichten mogen we dan spreken van een geslaagde regimewissel.

Johan Sanctorum

Afgelopen zondag vond de jaarlijkse herdenking plaats van de Jodendeportaties tijdens de tweede wereldoorlog aan de Dossin-kazerne in Mechelen. Premier di Rupo sprak er excuses uit omwille van het aandeel dat de Belgische overheden daarin zouden gehad hebben, gaande van verplichte registratie tot het organiseren van razzia’s.

Uiteraard heeft de historische waarheid haar rechten, ondergetekende is voor een constante revisie van de geschiedenis. Maar net daarom valt over het concept van het gloednieuwe Mechelse Holocaustmuseum, dat wellicht in december zijn deuren opent, heel wat te zeggen. Het focust namelijk uitsluitend op de Jodenvervolging door de nazi’s, en bijvoorbeeld veel minder op de deportatie van politieke gevangenen. Historici zoals Gie Van den Berghe wezen daarbij al op de grote betrokkenheid van Joodse drukkingsgroepen in de opbouw van het Memoriaal, waardoor bv. een actualisering naar hedendaagse pijnpunten zoals de Palestijnse kwestie onmogelijk was. Een actualisering en verbreding die absoluut nodig is. Ook de referentie die in het “mission statement” van het museum gemaakt wordt naar zogenaamd extreem-rechts in Vlaanderen, ruikt naar partijpolitieke recuperatie, want daarmee wordt het Memoriaal ook een wapen tegen een bestaande politieke partij, het Vlaams Belang (dat, merkwaardig genoeg, overigens eerder pro-Israël georiënteerd is).

Aboriginals

Jammer dus dat ook dit cruciaal project, met zijn grote pedagogische draagwijdte, weerom door de politieke rekenkunde geüsurpeerd wordt. Wat me echter vooral dwars zit zijn de excuses zelf, en hun halfslachtige retoriek. Wat betekenen ze, en wat is hun morele draagwijdte? Het is opvallend hoe snel hedendaagse politici met dat woord “sorry” uitpakken, en dan liefst in een ceremoniële omgeving met de nodige camera’s op hen gericht. Daar zijn notoire voorbeelden van.

Op 13 februari 2008 “verontschuldigde” de Australische regering zich plechtig tegenover de Aboriginals omwille van de begane moordpartijen door Britse kolonisten in de 18^de en de 19^de eeuw. De toon in de media was vrij unaniem, dat hiermee “een tijdperk was afgesloten” en “Australië met zijn verleden in het reine was gekomen”. Inderdaad waren de massamoorden van Pinjarra (1834), Myall Creek (1838), Battle Mountain (1884) en Coniston (1928) lang onder de mat geveegd, maar de laatste tien jaar groeide de wetenschappelijke belangstelling voor deze donkere bladzijden van de Australische vaderlandse geschiedenis. De nazaten zouden maar eens kunnen gaan processen en een schadevergoeding eisen. Dus moest er geëxcuseerd worden, letterlijk “verontschuldigd”, waardoor die donkere bladzijden eigenlijk uit het collectief geheugen konden verdwijnen, en de Aboriginals in alle vrolijkheid verder de openingsplechtigheden van grote sportevenementen mochten opluisteren. Case closed.

We herinneren ons zeker ook het moment in oktober 2007, toen de Antwerpse burgemeester Patrick Janssens plots de tijd rijp vond om zich te “verontschuldigen”, tegenover het Forum van Joodse Organisaties, voor de deportaties van Antwerpse Joden tijdens de 2de wereldoorlog. Bart De Wever had helemaal gelijk toen hij stelde dat dit soort excuusgebaren lachwekkend en vrijblijvend was, maar verontschuldigde zich vervolgens zelf voor die opwelling van politiek-incorrecte eerlijkheid, nadat de “Joodse Gemeenschap” hem op de vingers had getikt.

Sorry-cultuur

De ondraaglijke lichtheid van dit soort door politiek opportunisme geïnspireerde excuses, die een serene en intellectueel eerlijke geschiedschrijving juist hypothekeren, doet ons nadenken over de essentie van schuld, (individueel of collectief) schuldbesef, wroeging, en de wens om iets te herstellen.

De kredieteconomie waar we vandaag in leven -alles wordt op de poef gekocht, ook door wie het geld niet heeft-, bevestigt ritueel de gemakzucht waarmee morele schuld wordt ontkend. Natuurlijk komt die deurwaarder op het einde toch, tenzij het OCMW een “schuldbemiddeling” uitwerkt. Wat de zaken op hun kop zet: men moet het kredietsysteem zelf aanpakken, en mensen opnieuw wijzen op de implicaties van het kopen op afbetaling. In dezelfde zin is de Duitse afkeer van het Griekse pathos perfect begrijpelijk in de E.U.-crisis: een kwijtschelding van overheidsschulden -overigens helemaal te wijten aan wanbeheer- maakt de weg vrij voor een veralgemeend kredietcynisme en een hedonistische bewustzijnsvernauwing.

We leven in een kredieteconomie (“alles op de poef”) én in een maatschappij van de schuldontkenning. Alles is afwasbaar en uitwisbaar, niets plakt nog. We geven iemand een elleboogstoot, en mompelen nadien “sorry”, waarmee de zaak geklaard is.

Schuldbesef is iets dat je meedraagt en probeert te verwerken,- in die zin zijn er parallellen met het rouwproces (de vandaag verguisde Sigmund Freud vatte trouwens het rouwen op als een soort schuldgevoel, tegenover de overledene dan). In het gereformeerde Christendom, het calvinisme en protestantisme, leeft dat veel sterker dan in het katholicisme, waar het sacrament van de biecht een toch wel elegante oplossing biedt voor mensen met gewetensproblemen en schrik voor de hel.

Ik heb de indruk dat die katholieke tactiek om het op een akkoordje te gooien met God en de schuldeisers, en om de uitstaande schuld naar een soort restbank te draineren, aan de grondslag ligt van de huidige crisis van het kapitalisme en de immoraliteit van het bankwezen, maar dus ook van de alomtegenwoordige sorry-cultuur. We kunnen niet meer om met schuld, omdat het verleden niet meer tot het heden wordt toegelaten, als iets dat ons bewustzijn bepaalt, iets dat moet “gedragen” worden. Alles is afwasbaar en uitwisbaar, niets plakt nog. We geven iemand een elleboogstoot, en mompelen nadien “sorry”, waarmee de zaak geklaard is. Van Michèle Martin en Ronald Janssen wordt verwacht dat ze eindelijk eens hun excuses zouden formuleren aan de nabestaanden, wat uiteraard compleet belachelijk is: ze moeten dat net niét doen, maar met een onaflosbare schuld leren leven.

De zaak Lumumba

In die zin is zelfs elke strafmaat een maat voor niets, en is elke poging om eigenmachtig de omvang van het herstel af te bakenen, een Machiavellistische poging tot omkoop en aflaat. Ook daar zijn sterke staaltjes van. De moord op Lumumba, de eerste premier van het onafhankelijke Congo in 1961, die koning Boudewijn tijdens zijn historische onafhankelijkheidsspeech de mantel had uitgeveegd, behoort tot een van de meest onzindelijke pagina’s van onze vaderlandse geschiedenis. Socioloog Ludo De Witte heeft in 1999 onweerlegbaar de betrokkenheid aangetoond van de toenmalige regering Eyskens én van het Koninklijk Hof. Door de deining die de studie veroorzaakte, zag de regering Verhofstadt zich in 2002 verplicht om haar excuses aan te bieden aan de familie Lumumba, en daar bovenop een ,,Stichting Patrice Lumumba”  te financieren, die moest bijdragen tot de “democratische ontwikkeling” van Congo.

Oordeel zelf of het hier gaat om oprechte spijtbetuigingen, dan wel om het cynisme van de macht, en manoeuvres om zich op een gemakkelijke manier van een ongemakkelijk verleden te ontdoen. Terecht eisen de zonen van de doodgemartelde en in zwavelzuur opgeloste Lumumba een proces tegen de Belgische staat. Maar ook z’n juridische afwikkeling is op zijn best niet meer dan een gemediatiseerd biechtverhaal en een schuldbekentenis, gevolgd door een penitentie. Case closed.

Opheldering

Schuld is een juridisch begrip, maar schuldbewustzijn is bij uitstek een morele categorie die elk individu afzonderlijk aangaat. Met de notie “collectieve schuld” moet met zorg omgesprongen worden. Persoonlijk voel ik me niet aangesproken in de zaak Lumumba, ik was toen zes jaar oud, en er waren sowieso maar een handvol burgers van dit koninkrijk op de hoogte. Ook de Holocaust is existentieel niet mijn zaak, premier Di Rupo hoeft niet in mijn naam te spreken. Mijn persoonlijke fouten (ik schreef bijna: “zonden”),- daar moet ik wél mee leven, in het besef dat het verleden niet zomaar ongedaan kan gemaakt worden met een beleefdheidsformule. 

Voor de rest is de wens om het verleden zich niét te laten herhalen, het ethisch fundament van de betere geschiedschrijving. De totale opheldering moet niet alleen schuldigen aanwijzen maar, veel meer nog, leugens ontmaskeren en mechanismen blootleggen.

Beter vandaag dan morgen, en hoe sneller de opheldering, des te meer kans hebben we om het verleden in te halen. Snelheid is zo belangrijk als grondigheid, zo leert ons Julian Assange.

Johan Sanctorum