Lange Wapper en de digitale Rijn

 Moderniteit, mediatisering, en perceptiecultuur in het Scheldebekken

De vierdelige Ringcyclus in de Vlaamse Opera, onder de regie van Ivo Van Hove, nodigt uit tot een paar nabedenkingen rond kunst, perceptie en de rol van de media hierin.
Ik vrees dat op Ivo Van Hove het strenge oordeel van Waltraud Meier, een van de grootste Wagnersopranen van deze tijd, van toepassing is: “Regisseurs kennen hun stiel soms niet. Ze komen af met ideeën die geen handen en voeten hebben. Ideaal moeten vorm en inhoud overeenstemmen. De meeste hebben slechts vormideeën of eigen psychologische problemen die ze dan zelftherapeutisch naar buiten brengen.”
Dat klopt, maar er is nog meer aan de hand bij ‘actualiserende’ deconstructies  à la Van Hove…

Lees het artikel  
Dit artikel openen in PDF-formaat

Advertenties

18 Reacties op “ Lange Wapper en de digitale Rijn

  1. jan neckers

    Amusant, al kan ik Sanctorum vertellen dat het met die hapjes en champagne nogal meevalt. Erger zijn de zelfgenoegzame persconferenties bij de seizoensvoorstelling bijv. De persdiensten (in opdracht van hun directies) nodigen tientallen overbodige sympathisanten uit (bijv. leden van De vrienden van…) zodat de paar beroepsjournalisten daar volledig in de minderheid zijn. Iedere persconferentie eindigt met een daverend applaus; de enige persconferenties die ik ken waar dat gebeurt. Over de productie van De Ring nog het volgende: van Hove is een bullebak die permanent mensen uitscheldt op de repetities maar weigert duidelijke instructies te geven. De zangers zwijgen omdat ze anders op een informele zwarte lijst terecht komen die de meeste operadirecteurs en regisseurs in het hoofd hebben. Ze moeten ook hun kop houden want ze hebben geen talent genoeg om een eventuele boycot te overleven. Het muzikale niveau is soms bij de beesten af en dan helpt van Hoves glittershow om je het geblaf te doen vergeten. Maar het is wel typisch voor de huidige situatie in Antwerpen en Brussel. Tot de jaren 60 keken directeurs naar de voetballers, pardon zangers die ze hadden en pasten daar hun programmatie aan. Vanaf de jaren 80 nodigt de directeur een genie, pardon een regisseur uit die vertelt welke werken hij wil regisseren. Dat wordt dan de programmatie en dan volgen de audiënties waarbij het uitzicht van de zangers veel belangrijker is dan hun stem want deze grote conceptkunstenaars hanteren in de werkelijkheid de kleinburgerlijkste soapnormen om iemand te engageren.

  2. Boeiend hoe je de Europese moderniteit traceert als een uit de hand gelopen denazificatieproces, met ‘political correctness’ als duurzame uitloper.
    Ook ik heb me geërgerd aan de Ring-enscenering van Van Hove en de rommel op de scène. Het klopt overigens dat de agressieve promotie de kritische geluiden deed ondersneeuwen. Op de site van bv het Vlaams Wagnergenootschap waren er in het begin ook kritische commentaren rond deze productie, maar daarna keerden ze hun kar, toen iedereen begon te applaudisseren. Vreemd.
    De ezelsbrug (!) naar Oosterweel en Lange Wapper is interessant, maar het is niet zo dat dit protest ‘bruin’ kleurt. De vzw Ademloos is immers van tamelijk groene signatuur en weert elke inbreng van het VB, die toch dé anti-establishmentpartij in Vlaanderen is. Persoonlijk vind ik dat dom, maar het is wel zo.
    Die Ring-parodie rond de Lange Wapper zie ik helemaal zitten. Sanctorum als regisseur?

  3. Wilfried Pauwels

    Beste Johan,

    Gefeliciteerd met Uw artikel. Het mij altijd deugd Uw verfrissende en stout-moedige ideeën te lezen. Ik ben een nuchtere kijker uit de verre Wethoek, waar wij altijd met de nodige glimlacht toekijken op de grote meesterwerken, die door de geniale journa

  4. Alles gelezen maar toch een vraagje bij de reactie van Jan Neckers. Zelf ben ik (bescherm)lid van “De Vrienden van…” maar heb nooit gehoord of bemerkt dat leden op de persconferentie uitgenodigd waren; Bij de seizoensvoorstelling is het zo dat De Vrienden steeds uitgenodigd worden daags vóór de pers. ( Dit jaar was het uitzonderlijk op dezelfde dag, maar daar kwam De Ring niet meer officieel ter sprake) Nu polste ik naar de opinie van meerdere Vrienden over het Van Hove-ding en stelde vast dat geen enkele benaderde er iets positiefs over kwijt wou. Maar ja, misschien neemt dit niet weg dat de Vlaamse Opera niettemin toch ooit een claque organiseerde via De Vrienden tijdens de persvoorstelling, maar dan toch buiten mijn weten.

    Voor de rest helemaal eens met de teneur van Johan Sanctorum en de reacties daarop. Als abonnee bij de Vlaamse Opera zag ik deel 1 en deel 3 van Van Hove’s Ring. Mijn kaartjes voor de delen 2 en 4 heb ik gratis geschonken aan argelozen ; ik dankte hen zelfs omdat ze bereid waren mijn kruis te dragen en de kelk aan mij te laten voorbijgaan. Sedertdien heb ik een vriend en een vriendin minder…

  5. Koenraad Blansaer

    Zeer sterke analyse! De tegenbeweging (visionair België, Democratie.nu etc.) is niet meer te stuiten!

  6. Ik heb ze dus alle vier gezien, die Ring-constructen van Van Hove. Ik deel de mening van Sanctorum (en van Waltraud Meier, waarvan ik een enorme fan ben) dat er een kaping is gebeurd van het operagenre door theater- en filmregisseurs, met alle gevolgen vandien.
    Neen, ik ben NIET voor de ouderwetse, stoffige ensceneringen zoals in de New-Yorkse Met.
    Maar het verschrikkelijk geknutsel van lieden die het medium amper begrijpen, ergert me mateloos. Ik zou bladzijden kunnen vullen met fouten die er in deze enscenering gemaakt zijn, neen, geen vrijheden vanwege de regisseur, maar echte kemels. Alberich die bv in Das Rheingold ‘Was sagt er?’ vraagt aan Wotan, terwijl hij volgens Wagner’s tekst dat natuurlijk aan Loge vraagt, nadat Wotan zich bijzonder smalend uiliet over A. Het zijn details, maar alle duizend samen geven ze de indruk van aanstellerig amateurisme.
    En ja, de pers was unaniem lovend. Het bericht hierboven van Jan Neckers licht weerom een tipje van de sluier…

  7. “…memen, zoals antropoloog Ronald Dawkins deze massaculturele patronen noemt.”

    Bedoelt u niet etholoog en evolutiebioloog Richard Dawkins?

  8. Buyck Ruben

    Inderdaad een eigen kritische mening nalaten is van langer hoe moeilijker geworden. Zeker in het medialandschap om nog maar te zwijgen van de televisieshows. Waar iedere diepgaande dimensie ontbreekt. Kost wat kost oppervlakkig blijven niet te veel naar de inhoud a.u.b, oppervlakkigheid is de norm geworden. Dit heeft alles te maken met een ontwortelde psyche. Het merendeel van de bevolking is nu afgestemd op de routine van het kapitalisme. Ons denken is niet meer gericht op inkeer, rust en bezinning maar op voordurende hoogtepunten. Het orgasme en de sekscultuur als het nieuwe heilige relikwie. Het middel om onze jachtige maatschappij te kunnen ontvluchten en onze roes van de stress af te kunnen rammen. En het verkoopt nog goed ook! Dat zien we in de imagopolitiek van politieke partijen, bedrijfsbedrijfsstrategieën, producten en de berichtgeving in kranten. HLN-online een schitterende synthese van de verloedering en verval van het menselijke eruditie. Zijn kranten dan nog berichtgevend of lezen we de playboy?. Met alle gevolgen vandien een totale verzuring van de rede. Als een maatschappelijke erosie die zich bij velen voordoet. Parallellen kunnen we in dat verband trekken omtrent klimaat (zich niet bewust van de verandering). Nog nooit waren we zo geïnformeerd en nog nooit was de maatschappelijke blindheid zo groot.

    Zou digitale tv de oplossing vormen om mensen tot diepere en betere inzichten te brengen? Terwijl we hele dorpen zien verzinken door water, modder of gewoon weggeblazen. Iedere week een aanvraagske voor t’rampendfonds (goe bezig). Hoe zou dat komen?

    Zet u in de sofa met een goed pintje bier of cola zero (is gezonder) en gaap als een aap naar dat scherm. Zit en zwijg en wij zullen u wel (met zachte hand) in slaap wiegen en de geest onder narcose brengen!

  9. Johan Sanctorum

    BC heeft helemaal gelijk, mea culpa: het is natuurlijk Richard Dawkins.
    De kritisch-erudiete lezer, hij bestaat dus echt!

    JS

  10. Een heerlijke analyse, echt waar, van genoten. En die ons ook tot diep in het achterwerk van het vervloekte Europa voert.
    Mediastrategisch is het natuurlijk absurd (maar dat is allicht Sanctorums bedoeling): de doorsnede van de verzameling operaliefhebbers (doelgroep 1) en die van de anti-Wapperbrug-activisten (doelgroep 2) is vrijwel zeker nul. Dus zullen beiden zich, elk voor de helft van het artikel, zeker afvragen waar het over gaat.
    Reden te meer om die Ring-parodie, ergens nabij Oosterweel, toch op te voeren!

  11. Beste Johan,

    Zoals steeds slaat ge nagels met koppen alsok enige slagen in het water. Beweren dat Salman Rusdie zijn Duivelsverzen schreef om een beetje mee te kunnen zeilen op de golf van politieke correctheid en (anti)religieus fundamentalisme is belachelijk, omdat zowel politieke correctheid als moslimfundamentalisme (en het globalisme dat er de voedingsbodem van is) in 1988 conceptueel nog onbestaande waren (hoewel in aanleg reeds aanwezig). Ook het mediacircus per se stond toen nog op een onvergelijkelijk lager niveau. Verder: het Palestijns-Israëlisch conflict was tot voor kort alles behalve een religieus conflict; het getuigt inderdaad van de macht van een bepaalde rechtsconservatieve medialobby om niet alleen de mediacoverage, maar ook de Europese politieke besluitvorming terzake in de richting van die “perceptie” te sturen, waardoor de kans op een oplossing verder weg is dan voorheen. Immers, wanneer “moslimfundamentalisme” aan de orde is, komen alle rechtsregels, ook internationaal, in duigen te vallen. Tenslotte: ook al ben ik het met veel van Dawkins’ opvattingen over godsdienst eens, zijn a-theisme is zelf niet meer dan een geloofsovertuiging en dus een gemakkelijk doelwit voor zijn godsdienstige tegenstrevers. De theorie van de “memen” is overigens niet beter dan eender welke andere pseudowetenschap. Wij hebben immers geen idee van wat de physiologische drager is van een “gedachte” in enigen anderen dan louter metaphorischen zin. Niet memmen over memen, alstublieft. Het Amerikaanse leger heeft darentegen veel interesse in deze “theorie”, omdat hij toelaat om onwelgevallige gedachteconstructies (vroeger ook wel ideologische analysen genoemd) te beschouwen als louter vijandige virale infecties, die als dusdanig dienen te worden uitgeroeid (ik meen wat ik zeg en ik ben geplaats om te weten waarover ik spreek).

    Uw analyse legt mijns inziens duidelijk uw sterkten en uw zwakten bloot als commentator van het hedendaagse maatschappelijke gebeuren. Als ge geen insteek hebt via het mediacircus staat ge nergens. Dat verklaart ook de stilte die de afgelopen maanden op Visionair België.be geheerst heeft. Dat is op zichzelf geen ramp, ware het niet dat ge zelf de indruk geeft van blind te blijven voor uw eigen blinde vlek. Hoewel het ongetwijfeld deel is gaan uitmaken van den huidigen historischen dynamiek is en blijft het mediagebeuren uiteindelijk een epiphaenomeen. Sommige van uw eerdere commentaren wijzen naar den dieperen sociaal-economischen en ecologisch-spirituelen grond van onzen huidige toestand, maar als het erop aankomt de vinger echt op de wonde te leggen blijft het fietsen in het luchtledige.

    Overigens blijf ik, alle onenigheden ten spijt, met respect en loyaliteit uw pogingen om iets van maatschappelijk debat in stand te houden volgen.

    Hartelijke groet,

    Karin

  12. Johan Sanctorum

    Geachte professor

    Hartelijken dank voor Uwen strengen doch eerlijken critiek (sorry, langer dan één regel kan ik dit motteballees niet volhouden , zelfs niet bij wijze van parodie).
    De meeste van Uw opmerkingen snijden hout, behalve dat van Salman Rushdie (met H in het midden), want die is wel degelijk als reklameman/mediastrateeg in het boekenwezen gerold.
    Overigens is mijn kritiek op Dawkins, als rabiate atheïst, identiek dezelfde, en ook al meermaals ontwikkeld in verschillende essays, verschenen op mijn webstek. Ook wat betreft het Palestijns-Israëlisch conflict zijn we het gloeiend eens, al zou ik echt niet weten waar dit thema in dit artikel ter sprake komt.
    Ach, het is moeilijk om als transdisciplinaire duizendpoot en intellectuele hybride je publiek tevreden te stellen, maar ik beloof om kortelings weer eens een artikel te wijden aan “de ecologisch-spirituelen grond van onzen huidige toestand”, zoals je dat zo dramatisch omschrijft.
    En o ja, die “stilte” de afgelopen maanden op Visionair België. Het is toch wel heel gewaagd om dat aan een soort writers blok toe te schrijven. Een experte in de Griekse filosofie zoals gij zou toch moeten weten dat windstilte van vele richtingen kan komen. Ik had de wereldreis kunnen maken waar ik al zolang van droom. Of ik had in de bak kunnen zitten wegens recidivieke smaad aan het staatshoofd. Of met een verzopen lever in de terminale afdeling reutelen. Of het goddelijk licht gezien hebben, en in een sekte gelukkig zijn.
    Doch niets van dat. Samen met een paar andere bleekscheten, die deze zomer in geen enkel Club Med resort te bekennen waren, heb ik een boek geschreven over de islam in Europa. Stilte voor de storm dus. Afspraak 9 sept. in deBuren.
    Je t’embrasse

    JS

  13. U nagelt Van Hove aan de schandpaal maar levert daarvoor geen enkel argument. Uw stuk toont ook geen enkele affiniteit met hedendaagse vormen van theater , toch wel het perspectief van waaruit de prestatie van Ivo Van Hove moet worden beoordeeld. Daarin toont u zich dus niet beter als de krantenrecensenten die u bekritiseert. Maar ik begrijp dat dat niet echt de bedoeling was van uw stuk.
    Wat de opmerking van Ellen vD betreft: ik heb De Ring met stijgend enthousiasme beoordeeld, niet omdat ik mij door de media heb laten overtuigen, maar wel door het productieteam. Hoe dichter de productie bij onze tijd aanbelandde hoe juister hij werd.Ik heb geen inzage in het productieproces gehad om dat te verklaren Zwart-wit denken is gemakkelijk. Men moet de gave van het nuanceren niet uit het oog verliezen.
    Terecht stelt u dat het internationale politiek correcte denken in de kunstkritiek een uitloper is van het Duitse verdringingsmechanisme van de holocaust. Slechts één voorbeeld: zou Gustav Mahler vandaag het aura hebben dat hij vandaag in de concertzaal heeft moest er geen holocaust geweest zijn en geen naoorlogse restauratiebeweging van joodse kunst gebaseerd op het door u geciteerde schuldgevoel? Ik denk het niet. Waar ik echter niet mee akkoord ga is dat u de hele theatergeschiedenis gelijkschakelt met een denazificatieproces alsof de wereld alleen uit Duitsers zou bestaan en alle regisseurs Wieland Wagner heten. Zo verklaart u het vormingstheater in de DDR vanuit het Duitse schuldgevoel. Dat is te gek voor woorden. Het gaat hier immers om Bertolt Brecht, om hem niet met name te noemen. Brecht emigreerde in 1933 naar de US om niet in de kampen terecht te komen. Theatermaker Brecht is een reactie op Wagner, zoals elke kunststroming een reactie is op een voorgaande.
    Het dagelijks ritueel van ergernis dat zich ontspint bij het openslaan van de ochtendkrant is ook mij zeer vertrouwd. Uw kijk op georchestreerde mediacampagnes is interessant Om het kunstgevoel van de Antwerpenaar te beoordelen voel ik mij niet geroepen. Uw Oosterweel-Ring zit wel nog met niet ingevulde belangrijke rollen: Brünnhilde? Siegfried?Hagen? .Kreeg u problemen met de casting?

  14. Dag iedereen,

    Met gemengde gevoelens las ik dit lange artikel en de diverse, soms uitstekende commentaren. Ik ben zelf eveneens een aantal maanden “out” geweest, voor wat dat ook waar en wanneer mag betekenen. Ik wil geen kritiek meer leveren op Johan ; daarvoor ontbreekt mij gewoon de zin.

    Wat ik wel wil is zeggen dat ik op dit moment gewoon niet meer de mogelijkheid bezit naar een theater of muzikaal optreden te gaan. Mijn oren verdragen het niet meer. Door een Antwerps geval van “geluidsoverlast”, dat ik nu als eufemisme beschouw. Of hoe iets dat ik niet anders dan een geluidstrauma kan noemen – bestaat dat woord al – een mens kan leren hoe levensbedreigend geluid kan zijn, en hoe lichtzinnig en dom men over muziek en geluid kan denken als men zoiets zelf niet ondervindt. Ik wist al dat mensen onder zeer grote stress weinig geluid kunnen verdragen, maar ik wist niet hoe ver dat bij mijzelf kon gaan. Wat ik ook niet wist, of niet besefte, was hoe weinig rekening mensen zoals buren met je houden als je oren en je gevoel hevig tegen hun geluid beginnen protesteren.

    Ik besefte ook niet dat ik geen enkele seconde stilte meer van mijn buren kreeg en hoe “normaal” ze dit eigenlijk vonden, hoe ver mijn isolement dat daarop volgde kon gaan toen ik voortdurend op de vlucht moest voor geluid, en hoe snel mensen zeggen : “neem maar een pilletje, of steek oordoppen in”, om zelf niets te hoeven veranderen aan het eigen lawaaierige gedrag. Ik wist ook niet dat ik enkel nog kon verhuizen uit Antwerpen om dit te overleven (dat is ondertussen al gebeurd), en dat ik elders gelukkig wel buren vond die schijnbaar wel rekening hielden met mijn inmiddels extreme gevoeligheid voor lawaai.

    Ik voel nu nog meer hoe een algemene, omnidimensionele verdovingscultuur zich van de samenleving meester maakt, en hoe iedereen daar (veelal onbewust) aan schijnt mee te werken : (medisch) pillen om elk gevoel en alle zintuigen permanent te verdoven tegen alle soorten excessen en hun verziekende gevolgen op lichaam en geest ; (politiek) excessieve woordenkramerij over de meest onbelangrijke onzin om alle denken en luisteren te verdoven ; (economie) dwangarbeid, dwangoverwerk en oorverdovend lawaai van miljoenen machines om alle kritische zin en kritisch, scherp gehoor met epidemische vermoeidheid te verdoven (de oorlogsindustrie met bommen als toppunt van lawaai) ; (filosofie) oorverdovende mediastilte om financiële redenen ; (wetenschap) oeverloze mechanistische, reductionistische incestoefeningen om inzicht de verdoven ; (religie) met “God” als ultieme verdovingsmiddel van de fantasie parasiteren op het verborgen, extreme lijden van de massa ; etc.

    Wagner ? Theater ? Geef mij op dit moment maar Pim Van Lommel en zijn boek “Eindeloos bewustzijn” (ik smeek bijna iedereen om dit zeer grondig te lezen : hopelijk verandert het uw visie over de dood), en het gruwelijke “De Engel van Grozny” van Åsne Seierstad dat ik uitlas (weeral met steken in mijn hart en één extreme twijfel). Geen geluid nu, niks. De ongelooflijke muziek van de (racist ?) Wagner blijft voor mij straks misschien subliem en theater in staat universi te veranderen, maar één van de ontelbare kernen is duidelijk opnieuw wanneer en voor wie. Alleen spijtig dat ik dat weer herhaal.

    Om te eindigen een verzoek. A.u.b., word u bewust van geluid, en vooral hoeveel u er zelf maakt. U wil niet meemaken wat ik ondervond en daar zelf nog onbewust aan hebben bijgedragen ook, en u wil niet veroorzaken wat mijn buren mee veroorzaakten, zonder een flauw benul te hebben van de levensbedreigende consequenties van hun lawaaigedrag voor “kennissen” of “vrienden”.

    Dank Johan, en beste groeten aan jullie allemaal.

  15. chris impens

    Ik heb één van die beroemde Ring-ensceneringen gezien. Het was prachtig; als je je ogen dicht deed kon je je echt in de Rijn of in een smidse wanen.

  16. timmermans etienne

    Reeds geruime tijd volg ik de schrijfsels van Johan en ik moet zeggen ,ik doe er wat langer over dan de gemiddelde lezer ,ik ben namelijk autodidakt.
    De kommentaren na zulk een pareltje van Johans visie aan het net toe te vertrouwen (dat klinkt niet ,moet zijn aan het papier!!),zijn bij wijlen zo gevat ,dat ik nu reeds uitkijk naar volgende reaktie ;Vooral het volgend boek Islam in Europa,gaat zeker mijn aandacht krijgen ,temeer ,omdat er dan heel voorzichtig moet worden omgesprongen met meningen en uitspraken ,een echte evenwichtsoefening dus!
    Ik kijk dan vooral uit naar de reaktie van professor Karin ,dat lijkt mij een vrouw met kwaliteiten ,waarvan ik het jammer vindt dat ze enkel maar ,haar kennis overbrengt,en niet in de politiek is gestapt ;vriendelijke groeten aan jullie allen ,maar vooral aan prof Karin.

  17. Ik heb het Panorama programma over de Lange Wapper (zondag 26/10/2008 20.10 uur) helemaal bekeken maar ik heb u niet gezien. Het ik mij van datum vergist (u schrijft ‘Zondag e.k.) of heb ik uw tekst verkeerd begrepen? In uw aankondiging schrijft u: ‘In dit programma tracht ik o.m. uit te leggen waarom het politiek establishment persé dat viaduct wil doordrukken en waarom de Sinjoor daar moeite mee heeft. Tevens stel ik de kwaliteit van de communicatie ter discussie, uitbesteed aan reklameman Noël Slangen.’ Over welk programma heeft u het? Of heeft men u achteraf uit het Canvas programma geknipt? De enige reden waarom ik keek was om u aan het werk te zien.

  18. Gisteren, 26 oktober, was op VRT-Canvas de Panorama-reportage te bekijken, getiteld “Een brug te ver”, over het Antwerpse Lange Wapper-project, de (mis-)communicatie daarrond en het groeiende Antwerpse ongenoegen.
    In de aanloop naar dit programma werd ik door de samensteller gecontacteerd, ene Aart De Zitter, die me op een zeker moment bijna stalkte. Ze wilden Noël Slangen, verantwoordelijk voor de communicatie rond het project, “eens grondig aanpakken”, de onmogelijke prijs/kwaliteitverhouding van zijn diensten, zijn Machiavellistische, door de reklamelogica geïnspireerde visie op overheidscommunicatie, enz. enz.
    Daarvoor waren ze bij mij, ex-werknemer van Slangen & partners en auteur van o.m. “Communicatie kan tot hersenstilstand leiden”, aan het juiste adres. Een dikke twee uur hebben ze me thuis geïnterviewd, met cameraploeg en alles erop en eraan. Ik mocht breed uitweiden over Slangen’s bijbel “Modellen van C”, waarin hij o.m. zijn opmerkelijke visie op burgercomités en actiegroepen weergeeft, het onderliggende vijandbeeld tegenover de burger, het misprijzen voor inspraak en democratische besluitvorming, enz. Ook de psychologie van de Antwerpenaar en het aan deze stad inherente anti-establishment-gevoel, waaraan ik een studie wijdde, kwam uitvoerig aan bod.
    Tot onze verbazing bleek de tussenkomst van Sanctorum compleet te zijn weggeknipt, zonder boe of ba, en kwam de communicatie-expert anderzijds opvallend goed weg uit dit programma.
    We kennen VLD-directeur Noël Slangen ondertussen goed genoeg om te beseffen dat hier druk is uitgeoefend en dat de makers van het programma hun ambities, om diens visie en methodes eens grondig door te lichten, duchtig hebben bijgesteld. Dat leverde o.m. het hilarische effect op, dat iedereen zich in koor beklaagde over de lamentabele communicatie rond Lange Wapper, maar dat er over Slangen haast niet gerept werd, behoudens een korte interventie van Jan Peumans.
    Zo bleek die Panorama-reportage te lijden een het euvel dat het zelf wou aan de kaak stellen: intransparantie en politieke machinaties. Droevig voor een publieke omroep. We trekken er onze conclusies uit.
    JS