Maandelijks archief: maart 2012

God heeft het (weer) gedaan

Jawel, ook ik heb me mateloos geërgerd aan de mediatieke en politieke usurpatie van het Zwitserse busongeval, met als kers-op-de-taart de Vrolijke-Vrienden-show van Bart Peeters.

Het zal wel dat dit allemaal doorgepraat is met de ouders die troost zoeken. Maar de manier hoe de publieke sfeer het persoonlijk verdriet letterlijk afpakt, is grotesk. De nationale rouw is een miskenning van het persoonlijk verdriet. Een miskenning ook van de duizenden kinderen die overal ter wereld sterven aan ondervoeding, diarree, aids, of oorlogsgruwel. Of dichterbij: een miskenning van de tientallen jonge verkeersslachtoffers per jaar op onze wegen. Voor hen géén nationale rouw, hooguit een krantenbericht van vijf regels. Na de aanslag in Toulouse, waarbij drie kinderen het leven lieten, verklaarde president Sarkozy, die hier absoluut helemaal het beeld wou vullen, aan de nabestaanden: “Ce ne sont pas vos enfants, ce sont nos enfants”. Waarmee de ouders hun dode kinderen voor algemeen gebruik dienden af te staan als “enfants de la patrie”. Weerzinwekkend.

God en de democratie

Maar daarover wil ik het in dit stukje niet hebben. Wat me intrigeerde was het Twitterberichtje van ene Sven Cornelis, radiomaker bij Q-music, die zich afvroeg hoe het zou zitten met het geloof in God die blijkbaar probleemloos 22 kinderen tegen een rotswand laat crashen. Die vraag, beste Sven, is ouder dan je denkt. Vooral de Christelijke godheid van het goede en het redelijke wordt op zo’n momenten ter discussie gesteld. In zijn “Poème sur le désastre de Lisbonne” twijfelde Voltaire, naar aanleiding van de aardbeving van 1755 te Lissabon, al over de goede intenties van God bij de aanblik van zoveel ellende. In een film over de nazi-concentratiekampen zag ik een gevangene prevelen “Is er een god?”, nadat een jongeman was opgehangen.

Het is niet omdat we ongelovig zijn dat God ons niet mag boeien. Integendeel. Juist als fictie intrigeert hij me mateloos, en dat geldt blijkbaar ook voor atheïsten zoals Richard Dawkins. In “The God Delusion” (“God als misvatting”) borduurt deze bijvoorbeeld verder op de (al door Freud ontwikkelde) stellling dat de monotheïstische God een nuttige mentale constructie is om een sociale hiërarchie in stand te houden. De grote baas van de groep heeft dan een rechtstreekse lijn met het Opperwezen, zijn macht wordt niet in vraag gesteld.

Maar in een democratie geldt dat uiteraard niet meer, want het volk bestuurt hier letterlijk zichzelf, en vandaag worden politici zelfs als echte hansworsten beschouwd, grotendeels terecht. De verdwenen legitimiteit van de macht is de echte oorzaak van de moderne geloofscrisis,- een reden overigens waarom de Islam zich tegen de democratie keert, als een decadent verschijnsel. Vanuit hun oogpunt hebben ze gelijk. Religie en politiek absolutisme gaan hand in hand.

God heeft het bij ons dus moeilijk, evenals trouwens zijn antipode, Satan, waar helemaal niet meer over gesproken wordt. De hemel is nog altijd een mooie plek, maar alleen als we in aanraking komen met de dood komt die plek nog in beeld. Zo werd op de katholieke herdenkingsplechtigheid in Lommel de verongelukte meester Raymond samen met de jonge slachtoffers in de hemel gesitueerd, wat onmiskenbaar troost geeft aan de nabestaanden. Maar de buschauffeur werd bij mijn weten in dat paradijselijk gelegenheidsverhaal niet betrokken: per slot van rekening zat hij toch achter het stuur, met of zonder dvd in de hand. Maar hij kan in zijn eigen paradijs vertoeven, theologisch absurd natuurlijk, doch binnen de psychologie van de religieuze neurose zeer plausibel.

Schuldbesef

De oprisping van Sven Cornelis was dus niet helemaal up-to-date: in de postmoderniteit is God hooguit nog een retorisch begrip, ook voor katholieken. Macht, als iets extern dat ons controleert, betekent niets meer. Seculiere (politieke ) macht is vrijblijvend en tijdelijk, je stemt het zo weg. Daarom ook wordt de vraag niet gesteld waarom God ons met alle kwalen en catastrofes op de proef stelt,- met welke macht zou hij dat doen. Tenzij, jawel, de christelijke sekte van Horst Schaffranek die in het busongeval een straf van God ziet: dat zijn nog de echte gelovigen. Bij gebrek aan godsvrees is er voor de rest nog wel wat bijgeloof, kaarsjes laten branden en zo, of niet onder een ladder lopen. Of de schuld schuiven op de media, de CIA, of de Chinezen. En niet te vergeten de deterministische kroegspreuk dat “het allemaal zo heeft moeten zijn”. Het noodlot: de meest comfortabele zondebok ooit.

Voor de rest,- en dat is een inconvenient nevenproduct van de democratie,- weten we  verdomd goed dat het allemaal onze eigen schuld is, hoezeer we dat ook proberen te ontkennen. “Het”? Hoezo, “het”? Jawel, alles dus. Als het volk regeert, is het ook moreel aansprakelijk. Dit schuldbesef is quasi-ondraaglijk, en ook hier heeft Freud al de vinger op de zere plek gelegd, door te stellen dat rouw vooral de verwerking van een schuldgevoel betreft. Vandaar die collectieve ”nationale” rouwrituelen, door de media voortreffelijk geregisseerd, en de idiote Witte Marsen: allemaal pogingen om onszelf te pardonneren.

Voor de rest,- en dat is een inconvenient nevenproduct van de democratie,- weten we  verdomd goed dat het allemaal onze eigen schuld is, hoezeer we dat ook proberen te ontkennen.

Inderdaad, de dood hoort bij het leven, maar hoe technischer de beschaving, des te sterker hebben we de macht om de dood te manipuleren. Als er ooit bij ons een ramp van het Fukushima-formaat of erger uitbreekt, zullen we niet moeten  zeggen dat we het nicht gewusst hebben, want die kerncentrales staan er met onze toestemming en dienen om onze vaatwasmachines te laten draaien.

Moraal

God is dood, maar we zijn nog te klein om hem op te volgen. We leven bijgevolg in een cultuur van de schuldontkenning en het excuus. Zopas is in België het rapport vrijgegeven van de Dexia-commissie, omtrent een bancair schandaal waar zowat heel het politiek establishment in betrokken was, met zware gevolgen voor elke belastingen betalende burger. Heel het rapport blijkt nu een witwasoperatie, er zijn blijkbaar geen schuldigen. Die zijn er natuurlijk wel, namelijk diegenen die deze politici gekozen hebben en terecht zullen afdokken. U en ik. Nostra culpa.

In het fatale Zwitserse busongeval is er uiteraard een oorzaak, al zal die misschien nooit gevonden worden, maar de hand Gods hoort daar niet bij. Het feit dat we dat allemaal beseffen, dat wij dus collectief  deze wereld gecreëerd hebben met alle shit vandien, het feit dat wij tunnels bouwen, bussen-met-dvd laten rijden, onze kinderen op skivakantie sturen, enzoverder,- wel, dat bewustzijn is existentieel én sociaal datgene wat ons opnieuw zou kunnen verbinden, na de dood van God. Het is pedagogisch een opgave van de eerste orde: leren omgaan met schuld en verantwoordelijkheid. Pas wie schuld bekent, is vrij. Individuele schuld, maar ook collectieve schuld. De troost weigeren. Stop het zondebokdenken en het zelfbeklag, onderwerp uzelf aan de lakmoestest van de waarheid. En leer uit de eigen fouten. De straf is altijd voor de overlevenden, en die straf bestaat gewoon uit het besef dat het anders hand gekund, hadden we anders gekozen. Van daaruit kan dan een nieuw politiek engagement groeien, volgens het idee dat we zelf ons leven bepalen, onze maatschappij vorm geven. Dat is in wezen een modernisering van het begrip zonde, een begrip dat eigenlijk haaks staat op elke vorm van determinisme, want alleen wie vrij is, kan zondigen.

Niets is dan nog zinloos of vrijblijvend. Elk gebaar, elke keuze heeft zijn gevolgen. Streng-causaal vooruit-denken en strategische intelligentie vormen de intellectuele grondslagen van deze schuldbewuste ethiek rond de hamvraag: “Wat zijn de gevolgen van mijn daden?” Ik zou dit vast in het leerplan van lager en middelbaar onderwijs laten opnemen, binnen een vak dat men “moraal” kan noemen, of “levensfilosofie”, of wat dan ook, maar alleszins als algemeen-opvoedend onderricht, en niet als bezigheidsterapie voor wie geen godsdienst volgt.

Het valt evenwel nog te bezien of de politieke macht deze ultieme troonsafstand wil doen: kinderen opvoeden tot weerbare burgers die hun lot in eigen handen willen nemen.

Johan Sanctorum

Advertenties