God heeft het (weer) gedaan

Jawel, ook ik heb me mateloos geërgerd aan de mediatieke en politieke usurpatie van het Zwitserse busongeval, met als kers-op-de-taart de Vrolijke-Vrienden-show van Bart Peeters.

Het zal wel dat dit allemaal doorgepraat is met de ouders die troost zoeken. Maar de manier hoe de publieke sfeer het persoonlijk verdriet letterlijk afpakt, is grotesk. De nationale rouw is een miskenning van het persoonlijk verdriet. Een miskenning ook van de duizenden kinderen die overal ter wereld sterven aan ondervoeding, diarree, aids, of oorlogsgruwel. Of dichterbij: een miskenning van de tientallen jonge verkeersslachtoffers per jaar op onze wegen. Voor hen géén nationale rouw, hooguit een krantenbericht van vijf regels. Na de aanslag in Toulouse, waarbij drie kinderen het leven lieten, verklaarde president Sarkozy, die hier absoluut helemaal het beeld wou vullen, aan de nabestaanden: “Ce ne sont pas vos enfants, ce sont nos enfants”. Waarmee de ouders hun dode kinderen voor algemeen gebruik dienden af te staan als “enfants de la patrie”. Weerzinwekkend.

God en de democratie

Maar daarover wil ik het in dit stukje niet hebben. Wat me intrigeerde was het Twitterberichtje van ene Sven Cornelis, radiomaker bij Q-music, die zich afvroeg hoe het zou zitten met het geloof in God die blijkbaar probleemloos 22 kinderen tegen een rotswand laat crashen. Die vraag, beste Sven, is ouder dan je denkt. Vooral de Christelijke godheid van het goede en het redelijke wordt op zo’n momenten ter discussie gesteld. In zijn “Poème sur le désastre de Lisbonne” twijfelde Voltaire, naar aanleiding van de aardbeving van 1755 te Lissabon, al over de goede intenties van God bij de aanblik van zoveel ellende. In een film over de nazi-concentratiekampen zag ik een gevangene prevelen “Is er een god?”, nadat een jongeman was opgehangen.

Het is niet omdat we ongelovig zijn dat God ons niet mag boeien. Integendeel. Juist als fictie intrigeert hij me mateloos, en dat geldt blijkbaar ook voor atheïsten zoals Richard Dawkins. In “The God Delusion” (“God als misvatting”) borduurt deze bijvoorbeeld verder op de (al door Freud ontwikkelde) stellling dat de monotheïstische God een nuttige mentale constructie is om een sociale hiërarchie in stand te houden. De grote baas van de groep heeft dan een rechtstreekse lijn met het Opperwezen, zijn macht wordt niet in vraag gesteld.

Maar in een democratie geldt dat uiteraard niet meer, want het volk bestuurt hier letterlijk zichzelf, en vandaag worden politici zelfs als echte hansworsten beschouwd, grotendeels terecht. De verdwenen legitimiteit van de macht is de echte oorzaak van de moderne geloofscrisis,- een reden overigens waarom de Islam zich tegen de democratie keert, als een decadent verschijnsel. Vanuit hun oogpunt hebben ze gelijk. Religie en politiek absolutisme gaan hand in hand.

God heeft het bij ons dus moeilijk, evenals trouwens zijn antipode, Satan, waar helemaal niet meer over gesproken wordt. De hemel is nog altijd een mooie plek, maar alleen als we in aanraking komen met de dood komt die plek nog in beeld. Zo werd op de katholieke herdenkingsplechtigheid in Lommel de verongelukte meester Raymond samen met de jonge slachtoffers in de hemel gesitueerd, wat onmiskenbaar troost geeft aan de nabestaanden. Maar de buschauffeur werd bij mijn weten in dat paradijselijk gelegenheidsverhaal niet betrokken: per slot van rekening zat hij toch achter het stuur, met of zonder dvd in de hand. Maar hij kan in zijn eigen paradijs vertoeven, theologisch absurd natuurlijk, doch binnen de psychologie van de religieuze neurose zeer plausibel.

Schuldbesef

De oprisping van Sven Cornelis was dus niet helemaal up-to-date: in de postmoderniteit is God hooguit nog een retorisch begrip, ook voor katholieken. Macht, als iets extern dat ons controleert, betekent niets meer. Seculiere (politieke ) macht is vrijblijvend en tijdelijk, je stemt het zo weg. Daarom ook wordt de vraag niet gesteld waarom God ons met alle kwalen en catastrofes op de proef stelt,- met welke macht zou hij dat doen. Tenzij, jawel, de christelijke sekte van Horst Schaffranek die in het busongeval een straf van God ziet: dat zijn nog de echte gelovigen. Bij gebrek aan godsvrees is er voor de rest nog wel wat bijgeloof, kaarsjes laten branden en zo, of niet onder een ladder lopen. Of de schuld schuiven op de media, de CIA, of de Chinezen. En niet te vergeten de deterministische kroegspreuk dat “het allemaal zo heeft moeten zijn”. Het noodlot: de meest comfortabele zondebok ooit.

Voor de rest,- en dat is een inconvenient nevenproduct van de democratie,- weten we  verdomd goed dat het allemaal onze eigen schuld is, hoezeer we dat ook proberen te ontkennen. “Het”? Hoezo, “het”? Jawel, alles dus. Als het volk regeert, is het ook moreel aansprakelijk. Dit schuldbesef is quasi-ondraaglijk, en ook hier heeft Freud al de vinger op de zere plek gelegd, door te stellen dat rouw vooral de verwerking van een schuldgevoel betreft. Vandaar die collectieve ”nationale” rouwrituelen, door de media voortreffelijk geregisseerd, en de idiote Witte Marsen: allemaal pogingen om onszelf te pardonneren.

Voor de rest,- en dat is een inconvenient nevenproduct van de democratie,- weten we  verdomd goed dat het allemaal onze eigen schuld is, hoezeer we dat ook proberen te ontkennen.

Inderdaad, de dood hoort bij het leven, maar hoe technischer de beschaving, des te sterker hebben we de macht om de dood te manipuleren. Als er ooit bij ons een ramp van het Fukushima-formaat of erger uitbreekt, zullen we niet moeten  zeggen dat we het nicht gewusst hebben, want die kerncentrales staan er met onze toestemming en dienen om onze vaatwasmachines te laten draaien.

Moraal

God is dood, maar we zijn nog te klein om hem op te volgen. We leven bijgevolg in een cultuur van de schuldontkenning en het excuus. Zopas is in België het rapport vrijgegeven van de Dexia-commissie, omtrent een bancair schandaal waar zowat heel het politiek establishment in betrokken was, met zware gevolgen voor elke belastingen betalende burger. Heel het rapport blijkt nu een witwasoperatie, er zijn blijkbaar geen schuldigen. Die zijn er natuurlijk wel, namelijk diegenen die deze politici gekozen hebben en terecht zullen afdokken. U en ik. Nostra culpa.

In het fatale Zwitserse busongeval is er uiteraard een oorzaak, al zal die misschien nooit gevonden worden, maar de hand Gods hoort daar niet bij. Het feit dat we dat allemaal beseffen, dat wij dus collectief  deze wereld gecreëerd hebben met alle shit vandien, het feit dat wij tunnels bouwen, bussen-met-dvd laten rijden, onze kinderen op skivakantie sturen, enzoverder,- wel, dat bewustzijn is existentieel én sociaal datgene wat ons opnieuw zou kunnen verbinden, na de dood van God. Het is pedagogisch een opgave van de eerste orde: leren omgaan met schuld en verantwoordelijkheid. Pas wie schuld bekent, is vrij. Individuele schuld, maar ook collectieve schuld. De troost weigeren. Stop het zondebokdenken en het zelfbeklag, onderwerp uzelf aan de lakmoestest van de waarheid. En leer uit de eigen fouten. De straf is altijd voor de overlevenden, en die straf bestaat gewoon uit het besef dat het anders hand gekund, hadden we anders gekozen. Van daaruit kan dan een nieuw politiek engagement groeien, volgens het idee dat we zelf ons leven bepalen, onze maatschappij vorm geven. Dat is in wezen een modernisering van het begrip zonde, een begrip dat eigenlijk haaks staat op elke vorm van determinisme, want alleen wie vrij is, kan zondigen.

Niets is dan nog zinloos of vrijblijvend. Elk gebaar, elke keuze heeft zijn gevolgen. Streng-causaal vooruit-denken en strategische intelligentie vormen de intellectuele grondslagen van deze schuldbewuste ethiek rond de hamvraag: “Wat zijn de gevolgen van mijn daden?” Ik zou dit vast in het leerplan van lager en middelbaar onderwijs laten opnemen, binnen een vak dat men “moraal” kan noemen, of “levensfilosofie”, of wat dan ook, maar alleszins als algemeen-opvoedend onderricht, en niet als bezigheidsterapie voor wie geen godsdienst volgt.

Het valt evenwel nog te bezien of de politieke macht deze ultieme troonsafstand wil doen: kinderen opvoeden tot weerbare burgers die hun lot in eigen handen willen nemen.

Johan Sanctorum

Advertenties

15 Reacties op “God heeft het (weer) gedaan

  1. Eric Janssens

    Ik voel mijzelf niet geroepen om schuld te bekennen voor zoiets als de ganse dexia-affaire en in het zog daarvan de gigantische morele witwasoperatie die door de Dexia-onderzoekscommissie op touw werd gezet. Het is niet omdat het Belgische volk, waartoe ik toevallig behoor, zo dom (en dus schuldig) is om steeds hetzelfde corrupte soort politieke klootzakken als vertegenwoordigers aan te duiden, dat ook ik dom en dus schuldig zou zijn. Bovendien, zowat 50% van de Vlamingen kan ongeveer hetzelfde zeggen als wat ik hierboven doe, want zij kiezen niet voor de reguliere en traditionele postjespakkers annex graaiers annex morele witwassers. Zij willen een ander soort politiek dan de door de Parti Sinistre gedicteerde.
    Maar voor het overige kan ik de analyse zeer goed volgen. Omdat ik niet deelnam aan de minuut rouwstilte ter nagedachtenis van de verongelukte kinderen kreeg ik van een bepaald iemand een resem verwijten naar het hoofd geslingerd. Als God er niet meer is om je te straffen of te beschuldigen, dan zijn er altijd wel nitwits te vinden die dat in Zijn plaats willen doen. Niet deelnemen aan het makke geblaat van de kudde, zonder daarom die kudde te willen veroordelen (ik begrijp waarom geïndoctrineerde kuddes handelen zoals ze handelen, dus KAN ik niet veroordelen) maakt iemand blijkbaar schuldig. Of maakt het hem/haar juist een beetje minder schuldig? Wie zal het zeggen? Ik niet.

  2. Dat ongeval was pure contingentie. Of we ermee kunnen leven dat we de oorzaak niet kunnen kennen, doet niet veel terzake, de verzekeringsmaatschappij heeft er wel problemen mee. Want als zij de factuur niet kan doorschuiven… Dat God dood is, maar als sublieme gedachte verder kan leven, laat ruimte om na te denken over hetgeen niet beschikt is, door het toeval noch door het fatum. Natuurlijk is er in de natuur oorzaak en gevolg, ook in het gedrag, maar het feit dat er contingente fenomenen zijn of fenomenen waarin de contingentie aan bod komt, moet toch wel een verademing zijn; Doch, velen vinden het hinderlijk.

  3. Als een mens van A naar B loopt op een recht pad van 100 meter kan er niets mis gaan . Als een bus met kinderen ( of ouderen ) van D naar B gaat en dat stuk is 1200 km , dan zijn er vele variabelen en risico’s . De bus , de chauffeur , het weer , het wegdek …. allerlei “risicofactoren” komen in het spel . In het gunstigste geval zal alles perfect lopen , eigenlijk in 99.9 % van de gevallen . Maar opeenstapelingen van kleine incidenten zullen vroeger of later tot catastrofes kunnen leiden en telkens weer worden wij er met de neus weer opgedrukt ( luchtvaartrampen zijn hier een perfect voorbeeld van ) . Het is en blijft telkens weer vreselijk , maar aan de andere kant zullen wij er mee moeten leven dat er zulke rampen plaatsvinden en dat ligt niet altijd in onze macht om deze te voorkomen , je kunt alleen proberen de risico’s te beperken . Elk jaar zien we dat weer . Sommige risico’s kun je niet “calculeren” en god de schuld geven is wel erg middeleeuws denken ……

    • Het gaat dus om het contingente in ons dagelijkse bestaan. We houden er niet van, maar het is er. Soms kan een toeval goed uitpakken, soms vervelend en zoals hier, met erge gevolgen. Het leed van de families, de school, de gemeenschap is ontegenzeggelijk groot, maar ik weet niet of het klopt dat we daar als verder anonieme massa een zwijgend, zelfs enigszins voyeuristisch koor erom heen te staan. Op Nederland zag ik hoe de deken van Leuven tijdens de dienst eronder door. Ik denk dat we moeten afwachtend blijven. Maar goed, men wilde het leed laten zien, niet de ouders, niet Van Velthoven en de andere direct betrokkenen. En dat kwetst.

  4. Pingback: Johan Sanctorum over de cultuur van de schuldontkenning | Ooteoote

  5. Interessante visie en link tussen de mediaheisa rond een verkeersongeval en het concept van een collectief schuldbewustzijn, bij afwezigheid van God. Mij valt bovendien vooral het kosmische schaalverschil in formaat van media- en politieke aandacht op tussen dit (lokale) overlijden en de dagelijkse dodentol elders.

  6. Bedankt voor deze kritische reflectie. Normaal schaam ik me voor wat WordPress als ‘freshly pressed’ suggereert voor het Nederlandse taalgebied, maar nu ben ik blij eens doorgeklikt te hebben.

    Ik en mijn mede-Nederlanders, wij zijn vooral heel goed in zondebokken en afschuiven. Dat deze spiegel van een Vlaming komt, verbaast me dan ook niet. Ik ben blij dat hier de essayistische traditie in ere gehouden wordt.

    • Jawel, die essays van Johan doen er wel toe… Maar het is vooral problematisch dat de brede media, niet enkel de kranten, ook radio en televisie zoeken graag ijverig naar een zondebok, minder dan men zoekt naar mogelijke oorzaken. En daar is een verschil natuurlijk.

  7. Dag Johan ,
    Je hebt , ook mijn gevoelens, correct verwoordt. Het entertainment-gehalte van “Sierre” , en de politieke recuperatie van ‘Toulouse” hebben mij onaangenaam diep ontstemd.
    Wat je voorstel tot “moraal” / “levensfilosofie” betreft heb ik , als atheïst , mijn denkcirkel rond. Na astrologie kwam astronomie… , na alchemie kwam chemie…, na religie komt filosofie. Meer moet dat niet zijn!
    Ik heb nu de tijd vrij om na te denken over wat “na politiek” kan komen. En dit in een denkkader van “after atheïsm”.
    Ik beschouw atheïsme niet als een eindpunt – te doodlopende straat-.

    • Eric Janssens

      Ik ken u niet, en u hebt die vraag niet aan mij gesteld, maar wat mezelf betreft komt na politiek literatuur. Er zijn nogal wat auteurs die al verhalend tonen wat achter de schermen van het politieke (en ‘politiek’ dan in de breedste zin van het woord, incluis het persoonlijk-psychologische) gebeurt. Om de sociale wereld te begrijpen heb ik nogal wat geleerd van Kafka, Balzac, Freud, Canetti (‘Het martyrium’), Boyle, Boon, Houellebecq en zelfs Brusselmans (‘Uitgeverij Guggenheimer’). Enfin, ’t was maar een ideetje om door te geven.

  8. Wat ik mij afvroeg … Niemand schijnt zich te storen aan het feit dat in die tunnel aan het einde van elke pechstrook plots een massieve muur opdoemt. Dat is toch om problemen vragen?!?
    In plaats van aan contingentie denk ik dan aan de wet van Murphy: ‘Als iets mis kán gaan, dan gáát het ook een keer mis.’ In dit specifieke geval zou je dan kunnen zeggen: ‘Als er al meer dan 1.000.000 voertuigen naast (voorbij) die massieve muur gereden zijn, dan duurt het niet lang meer of er knalt er eentje tegen.’
    Nee, ik geef het maar mee voor wat het waard is.

    • Vreemd. Telkens als ik iets zeg, vallen de gesprekken hier stil. Ben ik dan zo vervelend?
      Mijn reactie ging toch ook over de oorzaak van het ongeval? Alleen was volgens mijn mening niet God de oorzaak, maar wel de neiging van de mens om tegen obstakels aan de rijden.
      Het leven kan simpel zijn.
      En sorry voor mijn nuchtere kijk op de zaken. 😉

      • Johan, het ligt niet aan u denk ik, maar velen hadden al gemerkt dat we het erover eens waren dat de hele heisa de betrokkenen niet ten goede kwam en nu men de oorzaak niet vindt, zal men nog wel eens proberen iets over de omstandigheden te zeggen. Maar het was ongelukkig toeval, zoals je zegt. Daar hoef je geen katholiek voor te zijn.

  9. @ Mijnheer Haers (stadsgenoot)
    Dan is het goed. 🙂

  10. jef Peeters

    De opositiepartijen deden het voorstel de politiek even te laten voor wat ze was en met de te nemen beslissingen te wachten tot na de rouwperiode wat de regerende partijen natuurlijk NIET deden dus stel ik mij de vraag kwam het de regerende politiekers mis-
    schien goed uit wat er gebeurd was,de aandacht van de treurende bevolking was afgeleid dus konden ze even hun zin doen!Ach het
    klootjesvolk leert het nooit!Herinner u de witte mars die vakkundig
    werd afgeleid naar J.L.Dehaene en daarmee zijn impact miste!Zalig
    zijn zij de armen van geest!