De nederigheid van Franciscus

Over symboliek, rituelen en religieuze marketing

pausDe paus heeft op Witte Donderdag in een Romeinse gevangenis de voeten gewassen van een aantal jeugdige delinquenten (men spreekt allang niet meer over jonge boefjes), “als teken van nederigheid en ter herinnering aan het feit dat Christus dit tijdens het Laatste Avondmaal met zijn discipelen ook deed”. Aldus het officiële Vaticaanbericht. Van de 50 aanwezige jongeren werden er overigens maar 12 uitverkoren, de rest bleef met zweetvoeten zitten: het gaat, beste mensen, namelijk om de symboliek, en de apostelen waren ook met z’n twaalven, waaronder één rotte appel, genaamd Judas Iskariot (volgens sommigen geen ordinaire geldwolf, maar een lid van de Joodse ondergrondse tijdens de Romeinse bezetting).

Trekken we die symboliek en de parallel met het Evangelie door, dan heeft paus Franciscus ook de voeten van zijn verrader gewassen, en eigenlijk zijn doodsvonnis getekend,- niet geheel onlogisch gelet op de omgeving. Maar die conclusie is uiteraard niet de bedoeling: het gaat om georganiseerde symboliek met een voorbedrukte interpretatie, iets waar de dag van vandaag vooral de marketing zich mee bezig houdt. U krijgt het symbool én de uitleg. Beelden moeten spreken, maar niet méér dan door de regisseurs toegelaten. Dikwijls zijn Facebook en Twitter daarin stoorzenders, ze vervormen en ontmantelen de reclameboodschap. Dus moeten ook die sociale media bezet worden, wat de paus trouwens met veel brio doet onder de naam Pontifex (nu al zo’n vijf miljoen volgers). Het ABVV kan er nog wat van leren.

Propaganda Fide

Religie en marketing: het heeft natuurlijk altijd bestaan, we moeten daarvoor niet naar de States met hun grote aanbod van Christelijke kerkfabriekjes en welbespraakte predikanten. Als het woord Evangelion letterlijk “goede boodschap” betekent, dan moet die boodschap ook aan de man en de vrouw gebracht worden. Dat vergt retoriek, charisma, communicatievermogen. Op het water wandelen en water in wijn veranderen helpt ook. In onze mediamaatschappij zijn de wonderen vervangen door de kunst van het communiceren en het bespelen van de massamedia. Daar is onze Pontifex goed mee bezig. Net het feit dat het voetwasritueel afgelopen donderdag niét live op televisie werd uitgezonden –tegen de traditie in-, heeft dit evenement een onvoorstelbare mediatieke boost gegeven, en dat was allicht ook de bedoeling: deze nederige paus heeft gevoel voor ironie. Tenzij we een categorie hoger spelen, en het over cynisme hebben.

Want het zit in de genen van het Christendom: de Propaganda Fide, de missionarishouding, het verbreiden van het ware geloof waarbij het doel alle middelen heiligt. Franciscus behoort niet voor niets tot de Jezuïetenorde, door moraalfilosoof professor Vermeersch zeer bewonderd. Heel de moderne reclamepsychologie, de wetenschap van het misleiden, is overigens een afgeleide van de Roomse contrareformatie met haar overrompelende beeldcultuur, als antwoord op het protestantse fundamentalisme.

In een essay van Mei 2006, getiteld “Communicatie kan tot hersenstilstand leiden”,  waarin ik de huidige marketingwetenschap met dat religieus Machiavellisme in verband bracht, stel ik het zo:

“…De echte historische voorloper van onze moderne Public Relations is de 17de eeuwse “Propaganda Fide” , het instituut van de Jezuïeten dat de suprematie van de Rooms-katholieke doctrine moest vrijwaren na de frontale aanval van het protestantisme..      De Jezuïeten hebben de Kerk de moderniteit binnengeleid, door een scheiding te maken tussen waarheid en voorstelling, dat wat je bent en hoe je je dient te verkopen. Tot uiteindelijk de façade de essentie zelf wordt (“The medium is the message”).  Deze kerkintellectuelen, die heel goed beseften dat Rome de strijd op inhoudelijk vlak definitief verloren had tegen de zgn. ‘ketters’, zijn de uitvinders van de politieke propaganda, het begrip ‘publieke opinie’, beeldmanipulatie (de barokkunst!), de mediatisering avant-la-lettre, marketinglogica, het populisme, en dus onrechtstreeks ook van de massacultuur.             Hun staat van dienst is indrukwekkend: in de 16de eeuw organiseerde de Societas Jesu al de inquisitie, in de tijd van de grote ontdekkingsreizen en de kolonisatie van Zuid-Amerika vonden ze zowaar het moderne racisme uit. Een van hun beste leerlingen was overigens…. Joseph Goebbels.”

Dat laatste leverde me een proces wegens smaad én een astronomische schadeclaim op vanwege reclamemaker en Open-VLD-strateeg Noël Slangen die in dat essay werd vernoemd. Maar Slangen werd door de rechter wandelen gestuurd. Sindsdien is mijn relatie met het politieke establishment, de media, én de zgn. communicatiesector, wel grondig vertroebeld: allen voelen ze zich blijkbaar aangesproken. Terecht.

Sklavenmoral

Terug naar de symbolen en hun betekenis.   In navolging van de intimidatierituelen bij mensapen (o.m. de gorilla’s: het bekende roffelen op de borst) voelen politieke leiders vandaag de behoefte om hun fysieke fitheid te onderlijnen, met als onderliggende boodschap: let op, deze man is gevaarlijk, maar beschermt u ook.

In 1966 al zwom Mao Tse Toeng de Gele Rivier af, om duidelijk te maken dat er aan zijn suprematie niet moest getwijfeld worden. Slappe imitaties zijn sindsdien dagelijkse kost. In Vlaanderen kruipt elk beetje politicus op een koersfiets om zijn status van alfadier te onderstrepen. Bart De Wever loopt evenwel liever de Antwerpse Ten Miles, omdat zijn zwartgele toga daar beter tot zijn recht komt, met de inscriptie: “Nil Volentibus Arduum” (“voor wie wil is niets te zwaar”).

Al die krachtpatserijen verzinken echter in het niet bij de nederigheidsrituelen die het Christendom ontwikkelde: zich ontwapenen, op de grond gaan liggen, de rechterwang aanbieden na een mokerslag op links, iemands voeten wassen,- en natuurlijk het zich laten kruisigen zelf. Nietzsche sprak over Sklavenmoral, omdat hij de ironie niet snapte die al in de originele voetwassing tijdens het Laatste Avondmaal vervat zat. Jezus was namelijk helemaal niet bescheiden, noemde zich zelfs de Zoon van God, en demonstreerde op een weergaloze manier zijn moreel gezag, net door die autoriteit constant symbolisch te overstijgen. Vandaar ook de intrede in Jeruzalem, achterwaarts gezeten op een ezel: geen enkele tiran doet het hem na. Terecht vonden de Joden én de Romeinen hem in die tijd een gevaarlijk sujet.

Franciscus heeft de kracht om de biologische alfadier-rituelen te negeren en de machtssymboliek op haar kop te zetten, zonder aan kracht in te boeten, integendeel. Chapeau.

Zo ook de voetwassing en de sobere hotelkamers waarin Franciscus zich ophoudt: in deze imitatio Christi bezegelt de demagoog/kerkleider zijn absolute dominantie. Een Romeinse keizer zou die 12 delinquenten voor de leeuwen gegooid hebben om zijn almacht te onderstrepen, maar niet zo Franciscus. Hij heeft de kracht om de biologische alfadier-rituelen te negeren en de machtssymboliek op haar kop te zetten, zonder aan kracht in te boeten, integendeel. Het is alsof Bart De Wever op handen voeten, met een rode neus en een clownpak, de Ten Miles zou uitlopen, en net daardoor zijn aanhang zou zien vertienvoudigen. Quod non.

Zo blijkt paus Franciscus in zijn theatraal cynisme een paar klassen hoger te spelen dan de politici. De meest empathische volksmenners blijven steken op het niveau van het machtsvertoon en de symboliek van de kracht: marathons lopen, rivieren overzwemmen, kwissen winnen.

In het licht van die meta-symboliek heeft Franciscus dus die Romeinse jonge delinquenten de vernedering van hun leven bezorgd, door hen te ontwapenen, moreel en fysiek, meer dan enige gevangenschap of foltering dat zou kunnen. Dat er ook een paar moslims onder de gewassen voeten zaten, geeft daar een speciale dimensie aan: de islam zal het nooit halen van deze subtiele marketing, ze kunnen hem hoogstens imiteren. Ik geef ze nog twee generaties, en dan komen de imams in maatpak eraan, gewapend met handboeken in de reclamepsychologie. Propaganda Fide dus. Het Salafisme (moslimfundamentalisme) is, als beweging van de zuiverheid en uitzuivering, in dat opzicht een hopeloze stuiptrekking.

Religie als therapie

Hoe weinig het geloof me ook interesseert, des te boeiender lijkt me de Kerk, het instituut, de rituelen, de machtsuitoefening, de communicatie.

De fatale wetmatigheid – en wat mij betreft: principe van immanente rechtvaardigheid- die zegt dat een boodschap des te meer verwatert, naarmate ze meer verspreid wordt,- zal door paus Franciscus met brio in de praktijk worden omgezet. De voetwassing in de Romeinse gevangenis is, als theater van de nederigheid, een volmaakte stunt, maar ook een teken dat het geloof zelf, de individuele band met het Goddelijke, niet meer aan de orde is.  In de plaats daarvan treedt er een soort mediatieke en showbizz-achtige ceremonialiteit, het kwistig strooien in de publieke sfeer met zogenaamde symbolen die vervlochten zijn met het imago van het instituut, de protagonisten, het religieus product.

Fundamenteel is deze paus dus een signaalgever van de ontkerstening die al rond 1500 begon. Maar alles is altijd anders, niets herhaalt zich identiek. Wat ik eerder al betoogde over kunst en cultuur, nl. dat dé kunst niet bestaat en in elke tijd of ruimte iets anders is, dat wij nadien pas terug onder één noemer brengen, geldt zeker ook voor religie. In een tijdperk van de totale, globale vermarkting en mediatisering, heeft religie beslist een toekomst, maar dan als product én medium. Vroeger noemde men dat nogal wollig “zingeving” of “spiritualiteit”, maar het gaat uiteindelijk om een behoefte aan therapeutische zondagen voor een maatschappelijke rat race die steeds grimmiger, onmenselijker wordt.

De behoefte aan rituelen en symbolen is dan eenvoudigweg iets tussen, tja, wat Marx al “opium voor het volk” noemde, en het brood-en-spelen-devies. Afleiding, amusement, sentiment, vlucht, fascinatie. De nonnen die op het Sint-Pietersplein een orgasme krijgen, consumeren het religieuze product met volle teugen, wie zal hen ongelijk geven.  Vergeet het seksueel misbruik in de Kerk en de banden van het Vaticaan met de Maffia: dit is emo-industrie op hoog niveau.

God hoeven we hier niet meer bij te sleuren, en zijn tegenvoeter, de duivel of de Antichrist nog veel minder. Voor het handvol echte devoten en mystici is deze paus allicht zelf de Antichrist. Ook in de gereformeerde kerkjes van het diepe Holland zal men smalend doen over deze televisie- en internetpaus.

Voor atheïsten en godloochenaars breken evenwel boeiende tijden aan. Nu al ben ik een grote fan van Franciscus, de man die al voetwassend de wereld verovert. Paus Alexander Borgia, niet toevallig tijdgenoot en kompaan van Niccolò Machiavelli, heeft dit nooit kunnen dromen. Praise the Lord, Amen.

Advertenties

18 Reacties op “De nederigheid van Franciscus

  1. Vindt het maar een vies gedoe en heeft iets onstellends pervers. En nog vreselijk theatraal ook. Vindt het principe van nederigheid prima, maar gezien de buikomvang van de paus en de zijnen is die nederigheid slechts beperkt tot uiterlijke symboliek. En daardoor dus hypocriet.

  2. Bart Haers

    Leuk weer een discourssie over hyporcisie. Of liever, helaas weer een discussie over hypocrise, nadat Johan net heeft aangetoond dat de paus op een ander niveau speelt: ironie, cynisme…
    Maar toch denk ik dat het probleem van deze tijd is dat we Nietzsche even zwak weten te lezen als te interpreteren?

    • Ik betwtijfel ten zeerste of de 0.00000000000001% van de mensheid die erin slaagde zelfs maar door het 1ste hoofdstuk van Nietzsche heen te worstelen erg veel invloed heeft op het hedendaags denken. Dat is slechts voorbehouden aan pseudo-intellectuele namedroppers.

      • johan hulsbosch

        Ik vindtttttttt, Petrossa, het linken van Uw strikt persoonlijk probleem aan de mensheid lichtjes overtrokken. En Nietzsche heeft meer als één boek geschreven. Waag Uw kans eens elders, in “Die Fröhliche Wissenschaft” bijvoorbeeld, Die titel moet U toch wel liggen als ik Uw bijdrage van 1 april lees.

      • Uw aanname dat anderen niet belezen zijn is nogal patroniserend. Filosofie is leuk als je je verveel(t)(d)(dt), een soort mental masturbatie, wereldproblemen zul je er niet mee oplossen.

  3. wim van rooy

    De bedoelde kerk is een product van feminisering (men noemt dat dan bijvoorbeeld oecumene) en zal zwaar tekort schieten tegen een machistische islam.

  4. Tja… wonderen, communicatie van de nederigheid… wanneer gaat dat evangelie eens gelezen worden voor wat het werkelijk waard is? Er wordt daarin een nederige wonderdoener beschreven waarin je als lezer ‘God’ moet ontdekken.
    In dat verhaal doet ‘God’ wat de atheïst doet: ‘God verlaten’… ‘Mijn God, Mijn God, waarom hebt Gij Mij verlaten’.
    Als ik u dus vraag of u gelooft in dat verhaal… dan vraag ik u of u gelooft in het verhaal waarin ‘God’ een ‘vloek’ wordt, zoals ‘Galaten 3’ het zegt.

    Het is zodoende het verhaal waarin ‘God’ – als het ‘Vleesgeworden Woord’ – een einde komt maken aan alle religie (alle beeldaanbidding en offercultus, dus) door als ‘Eeuwige’ Zélf eindig te worden, dus dood te gaan. (Zoiets kon niet blijven duren, natuurlijk: een eeuwige is geen eeuwige als hij eindig blijft.)
    Ziezo: dat verhaal maakt ‘God’ dan wel veel atheïstischer dan zelfs Johan Sanctorum het ooit zal kunnen zijn. Het is het verhaal waarin God alle religie afschaft, tenslotte!

    En daarin ligt de misrekening van elke atheïst, vermoed ik: een atheïst gelooft in de illusie dat een mens – tegenover het ongewisse – uit zichzelf in staat zou zijn om God te verlaten… alsof een mens ‘God’ beter zou kunnen verlaten dan God Zichzelf!
    En dat evangelie is tot nader order dan ook nog steeds het enige verhaal onder de zon waarin de éne ‘Godheid’ als atheïstischer dan een atheïst staat beschreven.
    Hij nam ook alle andere goden mee zijn graf in om er (blijkbaar) als enige uit op te staan.
    Daarom geloof ik er nog in… maar mijn voeten was ik liever zelf. Zo’n verhaal heeft geen paus nodig… die gaat de meest a-religieuze vertelling ooit niet meer beter maken…

  5. Karina Uyttersprot

    Wie Zuid Amerikaanse literatuur leest of hun films bekijkt, of die landen bezoekt, kan zich wel iets voorstellen bij wat echte armoede is en hoe de kracht van geloof en gemeenschap helpen bij het hoofd boven water houden. Mensen zijn er nog niet allemaal door de westerse misleidingen bezoedeld, maar nog echt vaak, in goede en kwade dagen, in dromen en dichten en vloeken en vechten. Voor hen is het evangelie nog een leidraad en zijn de tranende Maria’s nog verbeeldingen van hun eigen leed, voor hen staat de christelijke symboliek nog voor waar ze voor oorspronkelijk voor staat, gekleurd en gedragen door ontroerend en machtig animisme ook. Dat Franciscus – die zich trouwens op die andere Franciscus beroept, wiens sporen en invloed je in het mooie Umbrië echt nog kunt beleven als je onbevooroordeeld durft te wandelen en kijken – , doet wat hij denkt te moeten doen, kunnen we misschien ook eens niet invullen met ons cynisch geraas en gebral, maar gewoon eens aankijken. Stel dat we dat durven doen, dan krijgt de man voorwaar een menselijkheid die dienstbaarheid in het vaandel voert, dan zou het wel eens kunnen dat er daar in Rome een echte gelovige rondwaart, een die terug naar de bron wil gaan en er zijn gat aan veegt, aan het hele media circus en aan wat wij allemaal denken of zeggen. De boefjes en de rest van de wereld lacht in zijn vuistje, maar hij heeft gekozen voor een weg en zal die gaan, verfrissend en gedurfd. Een nieuwe Nelson Mandela misschien, stel dat dat zou kunnen, dan zou er weer iets als hoop mogelijk zijn.

  6. @ Karina Uyttersprot:
    Sta me toe toch nog een onderscheid te mogen blijven maken tussen een verhaal als het evangelie en tranende Maria’s in Zuid-Amerika… en wel dit onderscheid: het evangelie maakt als verhaal een einde aan religie waar een tranende Maria religie herinvoert.
    Sanctorum heeft het juist over de vuile rol die met name de Jezuïeten hierin hebben gespeeld en die erop gericht was in de geesten van mensen het evangelie en tranende Maria’s weer op één lijn te krijgen, in één zak te doen!
    Ze zijn er in uw hoofd kennelijk in geslaagd?
    Voor u is dat ‘allemaal maar religie’… en zal er ‘overal wel iets goeds in zitten’… zoals in Nelson Mandela?
    Pfff… dan was dat hele ‘evangelie’ ook maar beter niet opgedaagd in de geschiedenis… als een soort religie tussen zoveel andere ‘religies’ vol tranende Maria’s of tanende Sharia’s.
    Heeft in het Oude Testament Mozes dan geen beeldverering verboden? En maakte dat Jezus-verhaal dan geen zichtbaar einde aan de offerdieren-cultus (en besnijdenis en voedingswetten, enz. …) voor welke hogere macht(en) ook?
    Tranende Maria’s?

  7. Karina Uyttersprot

    ik maak inderdaad geen onderscheid tussen de verschillende religies als manieren om een hoger of dieper zijn te bewerkstelligen, wie de rozenkrans wil bidden mag dat, wie wil zingen of dansen voor shiva of krishna ook, wie in het saharazand het hoofd wil buigen of in de himalaya gebedsmolens draaien, allemaal te respecteren, ieder vogeltje zingt zoals hij gebekt is of verbeeldt / verwoordt waar geen woorden/beelden voor zijn, zoals dichters dat doen, muzikanten, schilders, in deze de paus ook onderwerp van het debat. Verbieden of gebieden, iets als goed of slecht markeren, ik bedank voor dat soort arrogantie. Religie, verbinden, niet net naar het verschil kijken, maar naar wat ons verbindt met het beste in onszelf en in de andere, een heel andere basis voor overleg dan schelden of verwijten of oorlog voeren. Liefhebben, er is de minnaar en de beminde en het beminnen, altijd 3 aspecten in het oog te houden bij alles wat we zeggen of doen en schrijven

  8. Als Jezuïet heeft paus Frans ongetwijfeld tijd zat gehad om te studeren, en het zou me niet verbazen als hij vertrouwd is met het denken van Lacan en Zizek. Hij beseft maar al te goed, vermoed ik, dat de links-liberale inquisitie die zich heer en meester heeft gemaakt van grote delen van Europa haar jouissance haalt uit de veronderstelde weerstand die ze bij haar tegenstanders oproept. Net zoals eerdere dwaaldenkers behoefte hadden aan het internationale Jodendom, vrijmetselaars, de Illuminati, saboteurs, hooligans, anarchisten, revisionisten, imperialisten en de rest heeft de hedendaagse weldenkende goegemeente behoefte aan religieuze fundamentalisten en racisten, waarmee uiteraard gedoeld wordt op iedereen wiens denkbeelden inzake seksualiteit of nationale identiteit zelfs maar de minimis afwijken van de links-liberale orthodoxie. Elke uitspraak van Leonard over homo’s, van het hoofdkantoor over condooms die niet werken, van Bart De Wever dat het stad niet van iedereen en dies meer bevestigt de hedendaagse inquisitie in haar overtuiging dat de dreiging omwille van dewelke de vrijheid van meningsuiting opgeschort wordt en het woord allochtoon op de brandstapels van de taalkundige epuratie gegooid werd reëel is in plaats van een louter een identitaire noodzaak.

    Frans is daar te slim voor en onthoudt hen deze jouissance door zich al meteen als de impliciete bondgenoot van straathoekwerkersgilde binnen de linkse coalitie te profileren, toch duidelijk een verschil met Benny. Ook als het over arm en rijk gaat heeft hij al enkele linkse sjibbolets uit de mouw geschud. Toch misschien een strategische blunder: het links-liberalisme is veel meer gehecht aan homo’s, ongewenst zwangere vrouwen, psychonauten en buitenlanders (mensen met de juiste vijanden, namelijk macho’s, de fallocratie, de kleinburger en de racistische autochtoon) dan aan de materieel behoeftige tout court of een vies woord zoals arbeidersklasse in het bijzonder (deze laatste levert immers een goed deel van de voornoemde linkse folk devils).

  9. Pingback: Over symboliek als marketingstunt | Golfbrekers

  10. @Karina Uyttersprot
    Ik heb ooit eens in een bos, als kind een Jezuïet bespied die zijn gat aan het vegen was. Nog in de tijd van rokken en “toebroeken”. Toegegeven, dat was voor mij als kind een openbaring (hoe doen de “goden” dat) en terzelfdertijd “heel gewoon”. In elk geval niet wat u ervan verwacht !
    Ik was er dan ook niet zo van ‘verwonderd’ als alle andere college-medescholieren toen wij na het ?de Vaticaans Concilie (60er jaren) voor het eerst onze “priester-subregenten” in “clergy-man” hun plas zagen doen in de pissijn op de speelplaats.
    Van Franciscus verwacht ik dus ook geen bovenmenselijke uitspattingen.

  11. @ Karina Uyttersprot:

    U zegt: <>

    Oh… dat is jammer… dan zult u ook niet opmerken dat het christendom (ja: zelfs inclusief al zijn donkere kwalen) als enige van die ‘grote religies’ zo a-religieus was om in al haar gemeenschappen de offercultus te doen verdwijnen (vervangen door een brood&wijn-ritueel) en juridisch de monogamie tot norm te stellen.
    Dat ‘christendom’ deed dat 1500 jaar lang tot in de 16e eeuw in die (exclusief-christelijke!) monogame en offercultus-vrije cultuur het atheïsme als geestesstroming (überhaupt) ‘KON’ ontstaan (in Frankrijk, met name).

    In dat opzicht had dat christendom al heelwat ‘uitingen van religie’ doen verdwijnen. Ik noem er enkele voor u: offercultus, besnijdenis, voedingswetten en andere ‘hemel-verdienerij’ waren in haar oude teksten (in weerwil van de Roomse lezing daarvan) inderdaad helemaal ‘verbeurd’ verklaard.
    Het leek wel of ‘God’ in zijn ‘Heilige Geschrift’ de religie was komen afschaffen.
    Maar dat is u dan waarschijnlijk ontgaan… en ja: dat vind ik jammer.

    • Anex (correctie):
      citaat van Karina was; “ik maak inderdaad geen onderscheid tussen de verschillende religies als manieren om een hoger of dieper zijn te bewerkstelligen (…)”

  12. Hebt u er ooit al aan gedacht om uw artikels ook in een taal te schrijven, in plaats van in uw eigenste Vlaamse idioom? Ik heb een willekeurige leerkracht Nederlands een keer één van uw artikels voorgelegd, en die vond in elke zin, gemiddeld, drie fouten.

  13. Heb het nog eens overlezen, Belgavox, en er een paar bugs uitgehaald. Geen drie per zin. wel een paar in heel het stuk. Bedankt om dit te melden!
    JS