Menselijk, al te menselijk (Deel 1)

Voorbij de morele verontwaardiging en de humanitaire eigenwaan

Zopas ging op het internet een artikel de ronde over een vrouw die gestenigd zou zijn geweest omdat ze aan het GSM-en was. Plaats van handeling: Pakistan. Het artikel rammelt nogal, geeft geen verdere info over de locatie, en is bovendien geïllustreerd met een foto uit een film. Twijfelachtig dus, vooral omdat ook in Pakistan zowat iedereen met een GSM rondloopt: dit land is al evenzeer gezegend met de verworvenheden van de westerse cultuur als elk ander.

Maar daar gaat het me niet eens om. Wel om de golven van morele verontwaardiging die altijd hoog opslaan als er ergens, zo ver mogelijk van ons bed, “mensenrechten” geschonden worden. Toegegeven: een vrouw die gestenigd wordt, het is schandalig. Maar op Facebook worden er ook schandpalen opgericht, soms tot de zelfmoord volgt. Ook hier drie dagen morele verontwaardiging, en dan wordt het weer stil, tot ze elders opduikt, bij een of andere betoging-tegen-zinloos-geweld. Wat is dat toch met die moraal en die verontwaardiging?

Voorspel: macht, religie, moraal

De dag van vandaag is ethiek een deftige menswetenschap, een universitaire discipline. Des te mVermeerscheer verbaast het hoe makkelijk moralisten als prof. Etienne Vermeersch hun eigen normen promoveren tot een soort algemene, “wetenschappelijk verantwoorde” ethische richtlijn, die dan zelfs door politici wordt overgenomen om hun beleid te rechtvaardigen, zoals dat in België meermaals gebeurde.

De filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900) zag de moraal nochtans al als een truc van de elite om haar gezag te legitimeren, naarmate de goddelijke orde en het daarvan afgeleide natuurrecht wegdeemsterde. Moraal is dus een profane variant van de religieuze wet, of een restant ervan. Elke moraal is in se een gemoderniseerde sharia. Wie zich als atheïst kenbaar maakt, moet dus ook als amoralist door het leven durven gaan: men kan ons regels opleggen, maar geen normen, laat staan waarden, want welk absoluut, transcendent beginsel zou die nog kunnen ondersteunen?

Wetten, inderdaad. Natuurlijk is het handig om een paar basisregels te aanvaarden die deze wereld tot een leefbare plek maken: uw hand voor de mond houden tijdens het hoesten, niet door het rood rijden, belastingen betalen. Maar noem dit vooral geen moraal, spreek hooguit van spelregels. Overigens zijn ook die regels arbitrair en subjectief, het voorwerp van een sociaal contract waarin er altijd winnaars en verliezers zijn. Kijk maar hoe advocaten met het procedurerecht weten om te gaan, om bijvoorbeeld fiscale fraudeurs buiten schot te houden.

Wat betekent dan, in zo’n perspectief, “morele verontwaardiging” tegen bijvoorbeeld “zinloos geweld”? Ik spreek niet over de rouw en het persoonlijk verdriet, maar over het hysterisch-sentimenteel geblaat op de sociale media. Antwoord: een wanhoopspoging om zich in de zon van het Grote Goede Geweten te koesteren, een laatste opstoot van religieuze waanzin, alvorens God echt sterft. En geen dag te vroeg. Waarna we eindelijk, Jenseits von Gut und Böse, op zoek kunnen gaan naar “een diepere wereld van inzichten”.

Het wereldgeweten en de humanitaire interventie

Ononderbroken waken de knipperlichten van de internationale gemeenschap over de goede zeden en hapokalyps2et heil van het mensdom in dit tranendal. Vroeger had je de nationale “publieke opinie”, nu ook de “internationale gemeenschap” als bewaker van de morele wereldorde. Een typisch media-simulacre, een spookbegrip, zo blijkt. Want bij nader toezien gaat achter die “morele gemeenschap” een door de V.S. gestuurde Westerse lobby schuil, die met de VN-mensenrechten zwaait als het haar maar even goed uitkomt,

Dat VN-charter, een verre nakomeling van de fameuze “Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen” uit 1789,  is vooral handig om humanitaire interventies te rechtvaardigen, zoals de inval van de VS in Irak in 2003. We kennen ondertussen de resultaten. We weten vandaag, met veel vertraging, ook welke leugens die interventie moesten ondersteunen. En we weten waar het echt om ging: It ’s all about oil, you stupid!

De bestialiteit van de humane mens toont zich net in zijn morele attitude en het vermogen om het eigenbelang te omhullen met “principes”.

De menslievendheid achter de humanitaire acties is dus tamelijk euh… immoreel. Wat zegt dat over het humanisme zelf? Weinig goeds, vrees ik. Noteer alvast dat Niccolo Machiavelli als een van dé boegbeelden geldt van het 16de eeuwse humanisme. Ik wil daarmee de moraal niet redden doch haar enkel verder ontmaskeren. We zijn gewoon beesten die spreken, schrijven en ondertussen in een oorlog van alles tegen alles verwikkeld zijn, met het eigenbelang voorop, zoals de filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) stelde. Homo homini lupus, de mens als wolf voor de anderen: de bestialiteit van de humane mens, weergaloos getekend in George Orwells “Animal Farm”, toont zich net in zijn morele attitude en het vermogen om het eigenbelang te omhullen met “principes”. De V.S. zijn kampioen in het afdwingen van mensenrechten, wereldwijd, maar Guantanamo is nog altijd open.

Beestachtigheid dus: het dier-zijn ontgroeid zijn, zonder iets anders te zijn geworden. En dus constant gedoemd tot humanitair interveniëren, doen alsof, de charade van de nobele gevoelens.  Daar wordt zowaar de conventie van Genève ingeroepen: een protocol om de oorlog te humaniseren, zodat we van zinvol geweld kunnen spreken en al dat bloed snel kan opgeruimd worden. De bankier, filantroop en stichter van het Rode Kruis Henri Dunant was de bedenker van deze slachtbankhygiëne. Uit Genève overigens, zoals… Jean-Jacques Rousseau die meeschreef aan de Déclaration des Droits de l’Homme. Genève, hoofdstad van de deugdzaamheid, in een land waar nooit een oorlog woedt omdat er teveel banken staan.

Collectief erfgoed: de catastrofe van Bamyian

We doen er nog een misantroop schepje bovenop,- ik keer even terug naar dat stenigingstafereel vBamyangan zonet.

De permanente verontwaardiging van het Wereldgeweten steunt op een aantal algemeen erkende, “humanitaire” principes zoals vrijheid van meningsuiting, gelijkheid van man en vrouw, enz. Overal ter wereld moeten de vrouwen bevrijd worden, kunnen GSM-en, en een minirok kunnen dragen.  De vraag is wat we moeten doen met de onverlichten die niet wíllen bevrijd worden. In een cultuur waar dat gewoon niet aan de orde is. Moeten we dan prevelen: “Heer, vergeef het hen, want zij weten niet wat ze doen”? 

Regelmatig hoor ik geluiden van moslima’s die het best leuk vinden om in een zwarte zak rond te lopen, met enkel een minuscuul traliewerkje voor de ogen. Groot humanitair boegeroep. Maar op basis waarvan? Hier bij ons kan men dan nog de carnavalswet inroepen (buiten de carnavalperiode moet elkeen in de publieke ruimte identificeerbaar zijn), maar in Afghanistan? Pakistan? Die constante drang van het Westen om zich overal ter wereld te willen bemoeien en culturen te herbeschaven, wat is dat anders dan modern kolonialisme en een nieuwe variant op het aloude missioneringsthema?

Cultureel erfgoed, allemaal goed en wel. Maar het zijn toch hun beelden? Waar bemoeien we ons mee? Wat maakt ons, Westerlingen, menselijker, slimmer, verlichter?

Van moraal naar cultuur: het is een kleine stap in de wereld van de Gutmensch. Hier komt ook de UNESCO in beeld, het cultuurministerie van de Verenigde Naties. Het houdt zich onder meer onledig met het opstellen van een werelderfgoedlijst, een soort planetaire multiculturele catalogus van monumenten en evenementen. De grootste belanghebbende is hier zonder twijfel het toerisme en de reisindustrie. Alles moet toegankelijk worden, geïntegreerd in een planetair Disneyland: de Sagrada Familia, de tempel van Ramses II, het Colosseum, de Brugse binnenstad, het Aalsterse Carnaval…,- het worden allemaal zetstukken in een diepgevroren museum-der-mensheid waartegen geen hond nog zijn poot mag verheffen.

Wie die globalistische, groot-humanistische conserveringsdrang maar niks vindt, zoals de inwoners van Brugge die niet in een postkaart willen leven, of de Romeinen die dat Colosseum rustig laten verpieteren om er ooit een supermarkt te kunnen zetten, krijgt een strenge reprimande van de UNESCO: cultuurbarbarij is immoreel. Eilanden zijn verboden, grenzen ontoelaatbaar.

De meest drastische, “barbaarse” actie tegen de Westerse Disney-ideologie was wellicht de dynamittering van de Boeddhabeelden door de Taliban in Bamyian/Afghanistan in 2001. Een golf van afgrijzen liep door de weldenkende wereldburgerij. Terwijl ik zou denken: het zijn toch hún beelden? Met welk recht maken we ze tot de onze? Toch niet onze mensenrechten zeker?

Mededogen

Net op het moment dat het bankroet van het menselijk project op deze aardkluit duidelijk wordt, grijpt het globalisme om zich heen, als een laatste, panische poging om te beheersen wat niet te beheersen valt. Bescheidenheid zou ons nochtans sieren: het denken op wereldschaal deugt niet, noch economisch, noch cultureel. Politiek hebben alvast noch links noch rechts in deze een poot om op te staan. Als de nationalisten het begrip “cultuurnatie” ernstig nemen, dan moeten ze niet zeuren over een boerka in Saudi-Arabië en zelfs niet over de Moslimbroederschap in Egypte, want die vertegenwoordigen aldaar de grondstroom, of men dat nu graag hoort of niet. Anderzijds, als links nog eens afgeeft op het neokolonialisme en het Westers cultuursuprematisme, zoals Walter Zinzen in zijn recente boek ‘Mens, erger je!’, dan moeten ze zelf niet in die fout vervallen en zich dus vooral niet inlaten met de vrouwenrechten in Iran of de democratie in China. Il faut cultiver notre jardin.

Het enige dat in dit alles overeind blijft, voorbij en buiten alle moraal of mensenrechtenconventies, is het mededogen. Het apolitieke, on-strategische mede-lijden vanuit de onderbuik, dat de filosoof Arthur Schopenhauer opgroef, als enig geldig criterium in het menselijk handelen. De visser dus, die de drenkeling nabij Lampedusa oppikt, ongeacht de moraal en zelfs tegen de rechtsregels. Heeft niets meer met mensenrechten of humanitaire retoriek te maken, en beperkt zich overigens niet tot de mens maar tot alle levende wezens. Verlos ons van het Wereldgeweten, en maak plaats voor het grote mededogen. Niet afdwingbaar, niet-universeel, redeloos. Twee blikken die elkaar kruisen, meer is daar niet voor nodig. Daar had Sartre absoluut een punt, tot hij weerom begon te zwammen over “humanisme”, en dat zelfs met communisme verwarde. Terwijl ons ultiem streefdoel wellicht in het opgeven van dat menselijke, al te menselijke ligt. Wordt vervolgd.

Advertenties

23 Reacties op “Menselijk, al te menselijk (Deel 1)

  1. Ralph Bisschops

    Een prachtige tekst van Johan Sanctorum. Slechts één opmerking: Sanctorum gaat ervan uit dat de ethiek een seculier afkooksel van de religie zou zijn. Ik zie het omgekeerd. “Ethos” is een Grieks woord en een Griekse idee. “Ethiek” ontstaat daar waar de denkende, autonome en vrijzinnige enkeling naar een gedragscode zoekt, die op zijn eigen inzicht gebaseerd is. De religies hebben geen ethiek, alleen wetten en/of regels. Er bestaat in het Hebreeuws, de taal van het Oude Testament, géén woord voor ‘ethiek’ (Prof. Marc Zwi Brettler – Brandeis University – had mij daarop ooit gewezen). In filosofische zin is Johan Sactorums afwijzing van het klassieke humanisme/humanitarisme door en door ‘ethisch’ in de filosofische zin van het woord.

  2. “We weten vandaag, met veel vertraging, ook welke leugens die interventie moesten ondersteunen”. Sommigen, ook buiten de betrokkenen, wisten het toen ook al. Predikten wij toen in de woestijn? Nee, we werden het zwijgen opgelegd onder het mom “samenzweringstheorie”. Ook al beginnen we bij de Amerikaanse regering van toen die waarschijnlijk aan de Mossad tegen betaling de opdracht gaf in de Twin Towers binnen te vliegen.

    • Ralph Bisschops

      Aan Marc Tiefenthal: “Waarschijnlijk”? Er circuleren honderden theorieën over 9/11 die waarschijnlijkheid opeisen. Volgens sommige “samenzwerings’-theoritici is jouw vermoeden trouwens zeer onwaarschijnlijk. Waarom zouden de USA een dergelijke operatie aan een niet al te gehoorzame geallieerde uitbesteden? Jammer dat een debat, dat een mooie filosofische gedachtenwisseling kan uitlokken, met vermoedens wordt voortgezet.

  3. Beheersing, vermijden van ongewenst lijden -elk lijden derhalve – en finaal mensen die alle op elkaar lijken. Johan S doet weer nadenken, maar toch denk ik -na – dat je inderdaad een publieke moraal hebt, die tot GAsAncties kunnen leiden of tot humanitair ostracisme. Maar er is ok een al dan verstopt aanvoelen. Tomas Sedlacek legt in zijn werk precies uit dat menselijk handelen niet zonder bewust begrip van de gevolgen kan. Gevolgen voor de dader en voor derden. Mens zijn is dus bewust zijn (maar soms zwijmelend) maar ook kunnen afwegen waartoe we iets doen. Johan S belicht de perversie van het humanitaire en daar gaat het wel om…

  4. Wie zich als atheïst kenbaar maakt, moet helemaal niet amoreel durven leven. Elke atheïst heeft de keuze om de ethiek aan te hangen die hij verkiest en de morele regels ervan toe te passen of niet. De normering en waarden geformuleerd door elke ethiek zijn het voorwerp van de kritische analyse door elke atheïst. Het enige absolute, transcendent beginsel dat elke moraal of ethiek ondersteunt is de individuele keuzevrijheid.

    Zelf verkoos ik als atheïst de mijns inziens superieure christelijke ethiek en vind het misbruik ervan onethisch. De verantwoording van elke vorm van geweld, het weze effectief of structureel, is slechts een verpakking die in het zgn. humanitaire circus van de ngo’s en supranationale collectivistische sekten alleen dient als vermomming van de echte drijfveren: profitariaat, winstbejag, politiek misbruik en individueel egoïsme.

  5. Ralph Bisschops

    SCHOPENHAUER. Goed dat Johan Sanctorum de oude Schopenhauer terug uit de prullenbak heeft gehaald. Alleen het medelijden kan de toetssteen van ons handelen zijn. Maar met dit principe zijn we toch weer vertrokken voor een lange filosofische reis. Volgende vragen rijzen onder meer: 1. Hoe vrijwaren wij het “a-politieke, on-strategische” karakter van het mededogen en zorgen wij ervoor dat compassie niet in zinloos geweld of destructief humanitarisme uitoevert (wat Johan precies aan de kaak stelt)? 3. Mededogen is vrij universeel als het om de eigen familie of (genetisch verwante) groep gaat. Zelfs dieren hebben het. Volstaat dat? 3. Is mededogen zinvol jegens mensen/groepen die tegenover ons helemaal geen compassie hebben? Staat mededogen vaak niet haaks op het zelfbehoud? En is het laatste ook geen “plicht”? Al deze vragen zijn reeds in een notendop gesteld door de evangelische vraag: “Wie is mijn naaste?”
    Met deze vraag zijn we de volgende 2000 jaren weer zoet.

  6. Etienne Vermeersch

    Johan Sanctorum zou er goed aan doen nauwkeurig te citeren als hij anderen, bvb. mezelf, opinies in de schoenen schuift. Het is altijd mijn stelling geweest dat normen (behalve conditionele normen zoals “als je geen kanker wil krijgen moet je niet roken”) niet ‘wetenschappelijk verantwoord’ kunnen worden. Ik heb dus ook mijn eigen normen nooit op deze wijze voorgesteld. Ik ben het al ongeveer zestig jaar grotendeels eens met C.L.Stevenson dat je een onderscheid moet maken tussen ‘disagreement in belief’ en ‘disagreement in attitude’. Waarden en normen vallen grotendeels onder dit laatste en die kunnen niet door bewijsvoering, maar alleen door overredende communicatie aan anderen worden bijgebracht; zo’n overreding is nooit dwingend.
    De opvatting van Sanctorum dat moraal uit godsdienst voortkomt bewijst zijn totaal gebrek aan enig inzicht over de wijze waarop gedragswijzen, en de normen hierover ontstaan. Ik verwijs hiervoor naar mijn boek dat deze maand verschijnt: tweede deel.

    Etienne Vermeersch

    • Ralph Bisschops

      Etienne Vermeersch schrijft: “Waarden en normen (…) kunnen niet door bewijsvoering, maar alleen door overredende communicatie aan anderen worden bijgebracht; zo’n overreding is nooit dwingend.”

      Mijn antwoord: Dat is sociologisch perfect juist. Mensen gedragen zich naar voorbeelden, liefst gepersonifieerde. Maar Prof. Vermeersch’ tegenwerping is niet filosofisch. De redenaar overtuigt, de filosoof daarentegen toont aan en argumenteert. Dat zijn toch de “basics” van de Griekse filosofie (filosoof versus sofist)!

      Etienne Vermeersch schrijft: “De opvatting van Sanctorum dat moraal uit godsdienst voortkomt bewijst zijn totaal gebrek aan enig inzicht over de wijze waarop gedragswijzen, en de normen hierover ontstaan.”

      Mijn antwoord: De religie genereert wel degelijk gedragswijzen en normen, en dit precies door het mechanisme van de persuasie (en afschrikking) waarnaar Prof. Vermeersch refereert. Eerst en vooral hebben we de indrukwekkende en hartverscheurende voorbeelden uit de gewijde geschiedenis (godsdienststichters, heiligen, martelaren etc.), tenslotte de bang makende teksten over wat er gebeurt als je niet gehoorzaamt (hel, hongersnood etc.).
      Maar er bestaat een verschil tussen “norm”, “gedragswijze” enerzijds en “ethiek” anderzijds. De ethiek is filosofisch en filosofie betekent: gefundeerd inzicht. De grootste potentaten in de geschiedenis hebben hun onderdanen met gedragswijzen en normen opgesolferd. En ze zijn met het “goede” voorbeeld aan het hoofd van de goedgelovige stoet gestapt. De filosoof betreedt het toneel en zegt “neen!”. Maar met welk recht zegt hij “neen”? De filosoof moet zijn protest funderen. Hierin ligt de oorsprong van de ethiek. Daarom is deze ethiek niet noodzakelijk “goed”. En ook de moraalfilosoof hoeft geen lieverd te zijn, zoals Schopenhauer terecht stelde. Deze filosoof van het medelijden had het in privé-gesprekken alleen over centen. Dat doet geen afbreuk aan zijn argumenten.

      Prof. Vermeersch schrijft: “Ik verwijs hiervoor naar mijn boek dat deze maand verschijnt: tweede deel.”

      Mijn antwoord: En ik verwijs naar mijn boek: “Die Metapher als Wertsetzung,” (1994, Bern: Peter Lang) alsook naar mijn essay over retoriek en afschrikking bij de profeet Ezechiel: “Are Religious Metaphors Rooted in Experience? On Ezekiel’s Wedding Metaphors” in: Kurt Feyaerts (ed.), The Bible through Metaphor and Translation, Oxford, 2003. Voilà! (Dr. Ralph Bisschops)

  7. Karina Uyttersprot

    die golven van morele verontwaardiging ja, zelfs een jongen die boeddhist wil worden, is frontpagina nieuws, een topic voor jan en alleman waar geld mee te verdienen valt, waar zijn de professoren specialisten die keer op keer uitgenodigd worden om een wetenschappelijke verklaring te moeten geven over wat ieder gezond boerenverstand ook weet. Iedereen die zelfmoord pleegt, las ik onlangs, heeft een mental disorder ….. ook dat meisje dat de wereld wou gaan rondzeilen ooit? Dat hele gedoe rond chemische wapens, ze eerst maken en dan wenen dat het zoveel geld kost om ze te vernietigen, en ondertussen de atoomwapens die op onze bodem liggen, verversen, opfrissen zeg het maar, het kan allemaal in een zin, hoe noem je zoiets dan?
    de heisa die media constant maken uit pure sensatiedrang en daarbij meer schade berokkenen dan wat ze voorstaan: nl informeren, het politieke scheldvertoon, de hele financiële economische “bedriegtenboel” : wij moeten jullie pijn doen omwille van het algemeen goed, terwijl er nooit een doordacht beleid is gevoerd à la goede huisvader, alles is vergokt, sommigen hebben hun zakken rijkelijk gevuld en nu mogen enkelen op de blaren zitten, vooral die, die nooit iets met het grote gokspel hebben te maken gehad. Er is ooit een term voor uitgevonden, groteske.

    Mededogen, ja als concept kun je daar veel over zeggen, maar het is geen concept, het is een praktische levenslange oefening in nadenken over je eigen woorden, gedachten, daden “voor” je ze uitspreekt, verder denkt, uitvoert. Daar naar kijken, helpt en biedt verrassende inzichten, ook de eigen morele verontwaardiging als die opkomt, maar die is voor iedereen anders, persoonlijk, en nooit van echt eigenbelang / angst gespeend. Dus eigenlijk zouden we niet moeten spreken, denken, doen voor we onszelf goed gewassen en geschrobd hebben. Zeggen de ware gelovigen: zoeken naar wat we gemeen hebben, alle mensen, en van daaruit in het leven staan. Mooi beeld: Wij zijn allemaal bladeren aan een boom en kennen de seizoenen, sommigen wanen zich boom, en anderen denken kleintjes, wij zijn maar blad, maar in the end zijn we allemaal blad en vallen we allemaal ooit dwarrelend naar beneden. Het enige wat we al die tijd dat we kunnen en konden doen, was met respect naar de boom kijken. Zolang we dat niet doen, is het sowieso om zeep.

    Dank voor je bedenkingen Johan, you make sense!

  8. Rik Donckers

    Grappig hoe Etienne Vermeersch Johan Sanctorum kapittelt als was hij een student die zijn les niet goed geleerd heeft. Neen, serieus, dat is toch geen manier van omgaan onder filosofen, vind ik.
    Ten gronde dan. Wie zou het wagen om de autoriteit van prof. em. E.Vermeersch te betwisten inzake moraalfilosofie? Maar dat is het juist: ik meen begrepen te hebben dat Sanctorum in deze tekst ook waarschuwt voor moraalexperten die zeer dicht bij de politieke macht staan.
    En wat de relatie tussen macht, religie en moraal aangaat: ik geloof vast dat Etienne Vermeersch in deze ook Freud heeft bestudeerd, meer bepaald “Totem und Tabu” en “Der Mann Moses und der Monotheïsmus”.
    Mozes, die met de tien geboden van de berg Sinai kwam afgedaald, was een religieus leider én een gehaaid politicus. Moraal dus, jawel, als bindmiddel tussen het volk maar ook als terreur. Met God als ultieme stok-achter-de-deur. Het lijkt toch wel een beetje als Vermeersch op TV.
    Met dien verstande dat de professor als ex-priester in spe God uit de vergelijking heeft geschrapt. Heel sluw.

  9. Jacobien Huisman

    Mededogen is weer zo’n religieus woord. Het einde van je betoog had ook kunnen zijn: Het enige dat in dit alles overeind blijft, voorbij en buiten alle moraal of mensenrechtenconventies, is de filosofie van ‘Painism’ van Richard D. Ryder. http://www.goodreads.com/book/show/1283431.Painism

    • Camus heeft met “l’étranger” en “la peste” laten zien dat men mededogen kan opbrengen buiten alle religie om. Aan de andere kant, waarom men de religieuze ervaring van mensen doorheen de geschiedenis blijft afwijzen, waarbij men vergeet dat het om pogingen gaat om te begrijpen wat we als mensen zijn en kunnen bereiken, terwijl men vooral de eveneens machtsaspecten van religie onder vuur neemt. niet geheel ten onrechte, maar zo alles overschaduwend, dat een redelijk debat onmogelijk wordt. Maar goed, mijn kijk op religie is er een van de historicus die begrijpt dat mensen niet zomaar verhalen verteld hebben, van de Ilias, Gilgamesj en Job.
      Men kan van de rede en het rationalisme ook bijgeloof maken. En dan nog dit, men kan ook van de wet een fetisj maken. Johan S doet nadenken over de wijze waarop we van de ellende van anderen een business weten te maken. Dat is waar we toch moeten mee afrekenen.

      • Ralph Bisschops

        Aan Bart Haers: Religieuze teksten bevatten, zoals u terecht zegt, inderdaad een hele schat aan menselijke ervaringen, die in de loop van duizenden jaren is opgedaan. Zonder deze teksten zou ons leven arm zijn. Maar hun inhouden zijn erg uiteenlopend, vaak tegenstrijdig en niet eigentijds. De morele keuzes moeten we daarom zelf maken. Hier komt de rede tussen. Deze stelt zich a priori buiten de religieuze premissen. Het probleem is nu dat religies zelden kunnen aanvaarden, dat men buiten hun systeem om denkt. De clash tussen rede en religie is daarom onvermijdelijk.

      • @ Ralph Bisschops, de clash tussen rede en religie, die u zo pertintent aan de orde stelt, leidt niet per se ergens toe. Dat we zelf de omstandigheden voor ons handelen dienen te onderzoeken en er vervolgens rekening mee houden dat dit handelen onbedoelde neveneffecten kan hebben, dat heeft noch met religie noch met de rede te maken, als die rede, dat rationalisme in de termen van Descartes aan de orde is, namelijk dat we de omstandigheden niet onder ogen moeten houden. Ik heb de indruk dat maar weinig mensen kunnen leven met de gedachte alsof er alleen maar de mens was die mogelijkheden heeft tot nadenken en bewust handelen, bewust van de eigen inzichten en met begrip voor derden. De religie had een maatschappelijke betekenis, soms zeer oppressief, verdrukkend, Maar niet per se. Maar goed, dan gaat het om de dingen die buiten de dogmatiek en het magisterium van de kerk of andere obediënties staan. Nog eens, er zijn niet enkel de verhalen van de Bijbel, maar ook bijvoorbeeld de Griekse tragedies, er is bijvoorbeeld ook Van den vos Reinaert en zovele andere verhalen. En dan komt het toch aan op interpretatie. Er is toch niet een lezing van de teksten die alle andere onmogelijk maakt? Ik weet het, men vindt vandaag dat de rede als zodanig boven alle twijfel verheven is en vergeet wat onder anderen Adorno daarover gezegd hebben, namelijk dat de verlichting en de rede naar Auschwitz hebben gevoerd. Men hoeft het daar niet volkomen mee eens te zijn om er toch het belang van in te zien. .

  10. Patrick Michael Goeman

    Mededogen is een begrip dat we via Schopenauer ontlenen aan de Dhamapada,het eerste gecanoniseerd geschrift van wat wij als Boedhisme beschouwen.In die zin valt het maar te betwisten of dat Boedhisme als een religie of een filosofische(net zoals bij de presocraten) gezien moet worden.In die hoedanigheid kan ik het alleen maar eens zijn met hoe Johan het woord hanteerd en plaatst in de contekst vam zijn betoog.nog evan dit; laten we vooral weg van de nochthans juiste inzicht van Hobbes zijn Leviathan!

  11. Pieter Vanden berghe

    Misschien hebben we een iets te automatische reflex om waarden in normen om te zetten. Vervolgens gaan we die waarden desnoods maar met de voeten treden om de normen te doen kloppen. Of zoals je zegt die normen zelfs flagrant misbruiken omwille van redenen die op de achterkant van hetzelfde agendablaadje staan en noch met de waarden, noch met de normen iets vandoen hebben.
    De controle over een olieveld bestendigen, bijvoorbeeld. Of iedereen 10% van zijn spaarcenten doen afgeven. Niet om onderdak te kunnen geven aan miljoenen normatief ontheemden, niet om de potholes in de baan te vullen, maar om de 4×4 van International Mister Formidable uit de modder van zijn foutief gebleken lucratieve shortcuts te trekken. Ergens op de weg naar het Gbadolite van de Mobutisation totale. Na mij zal er chaos zijn, zei die. Dat zal wel zijn.

  12. Suzy Poelmans

    De VS mag het dan misschien van zichzelf wel weten dat het hun om de olie te doen is, maar hoe vaak kunnen we opmerken, dat men zich liefst enkel vereenzelvigt met het cadeaupapier en de strik die omheen dat eigenbelang zit gewikkeld, het afwezig zijn van de bereidheid om naar het duiveltje te kijken wat zich in dat doosje bevindt? Een dankbaar onderwerp om over te filosoferen wordt ons hier aangereikt.

  13. Chris Laperre

    Agamben : de christelijke theologie heeft ons twee politieke paradigma’s opgeleverd, m.n. twee tegengestelde paradigma’s die wel met elkaar verbonden zijn. De ene betreft de politieke theologie: één God fundeert de verhevenheid van de soevereine macht. De andere is de economische theologie ontleend aan het idee van de oikonomia waarin een verwijzing zit naar een functionele organisatie (huis, onderneming) en begrepen wordt als ‘bestuur’. ijn vele uitgesproken concepten van de doctrine van de moderne staat geseculariseerde theologische concepten? Ein Reich, ein Volk, ein Führer, maar ook in de Amerikanen in God we trust. Vervolgens is er de gloire, de ‘bijval’, de ‘acclamatie’, met de ‘heerschappij’. Hoe een theologisch concept wordt geseculariseerd is te herkennen aan het referendum en het volksinitiatief ; ze vervullen een acclamatierol. I die acclamatie openbaart zich de ‘publieke opinie’ als een moderne vorm van bijval die ten behoeve van het laten werken van de ‘democratie’ ; De manipulatie van de democratie: allerlei ‘spektakelstukken’ worden opgevoerd. Door ‘Government by consent’ zoals Agamben aangeeft lijkt het er op dat het in een dergelijke maatschappij heel democratisch aan toe te gaan. Maar hoe ontstaat die ‘consent’? Hoe wordt ze ‘onderkend’? Wie ‘constateert’ ze?

  14. Arjen Stilklik

    Ja, daar zit zeker wat in. In de achttiende en negentiende eeuw bv. waren er vele reisverslagen over volken die alles anders deden dan wij, en wij in het “beschaafde” westen maakten ons daar niet druk over, dat moesten die volken zelf weten. Soms werd er wat verboden door koloniale machthebbers, zoals weduwenverbrandingen in India, vrouwen worden daar nog steeds verbrand als de bruidsschat niet wordt betaald, al is het illegaal. Of stammenoorlog en kannibalisme in Nieuw-Guina. Dus er zijn grenzen, en we moeten goed nadenken of we bijvoorbeeld de homo- en vrouwenrechten wel zo indringend en assertief moeten propageren, en of dat niet wat subtieler kan. Er zijn grenzen, zoals het ophangen van homo’s in Teheran, en het stenigen van overspelige vrouwen wat reeds Jezus expliciet heeft verboden, maar ,moeten we nou zo nodig een gay parade organiseren in Rusland, of daar halfblote meiden een kerkdienst laten verstoren en dan ach en wee roepen over de dappere vrouwen die dat gedaan hebben en nu gevangen zitten? Dit soort acties overtuigt de ouderwetse traditionalist in die landen niet, maar bevestigt hem in zijn (in onze ogen) dolende mening.

    • Grappig hoe de fascistische politiek correctevcensuur op het www. (momenteel) al doende zich zelf bevestigt.
      Eén etmaal zonder de minste reactie zou zelfs de meest hardleerse reaguurder in de steigers moeten jagen. Noop, noppes!
      U wordt allemaal gemuilkorfd! Zo eenvoudig is het. Zowel hier als elders. Filosofie is verwaterd tot een randwetenschap van poco pol & pocosoc. die de scepter zwaait.
      De allusie op de werken van Orwell is niet toevallig. Geen hond die dit leest zal er over getuigen.
      Gedwee. Wees verdoemd, het is ùw keuze.

  15. Ik ben onder de indruk van al die filosofische kennis die hier tentoongespreid wordt, en ik geef toe dat ik niet kan volgen. Wat ik geloof is dat er universele behoeften zijn die elk cultureel kader overstijgen. Iedereen wil eten en drinken, gezondheidszorg bij ziekte en ik kan me niet voorstellen dat vrouwen die gestenigd worden voor een akkefietje dit als gerechtvaardigd aanvoelen. Het probleem is niet dat er in andere culturen andere rechtsregels en normen gelden dan in ons “vrije westen”, maar wel dat die opgedrongen worden door potentaten die ze alleen maar gebruiken om hun machtspositie te versterken en hun portefeuille aan te dikken. In die zin vind ik het artikel van JS getuigen van cultuurrelativisme. In een Westerse democratie kan je van bovenaf niet eindeloos ongestraft regels opleggen die niet gedragen worden door een publieke consensus, en dat is in deze onvolmaakte wereld met onvolmaakte mensen toch een serieuze stap in de goede richting. Daarom is er ook de feitelijke vaststelling
    dat in die onvolmaakte Westerse democratieën de materiële en geestelijke welstand (geluksgevoel) beduidend hoger ligt dan in landen waar die democratie niet aan zet is. De sukkels die per geluk niét voor de kust van Lampedusa verzopen zijn weten er alles van. En de Sanctorums uit pakweg Iran, China of Verwegistan evenzeer.

  16. Pingback: Niet Piet maar de Sint is het probleem | Visionair België

  17. Pingback: Niet Piet maar de Sint is het probleem | Visionair België