De 9 peperbollen, of de magie van het placebo

Nero3Het is onomstotelijk bewezen: naar Lourdes trekken doet hopeloze gevallen genezen. Waarom? Gewoon omdat de zieken en zuchtigen erin geloven, dat weet men zelfs ginder ter plekke, anders zou de handel in gewijd water er niet zo floreren. Het allergrootste argument pro religie is, dat zelfbedrog ook werkt. Daarmee is niet het bestaan van God bewezen –integendeel zelfs-, maar wel dat geloof een kracht op zich is, in staat om fysiologische processen diepgaand te beïnvloeden.

In de wereld van de farmaca zit men al langer met de handen in het haar over deze kwestie: van sommige geneesmiddelen weet men echt niet meer of ze chemisch werken, dan wel psychologisch, door autosuggestie van de patiënt, een fenomeen dat we kennen als het placebo-effect.

Fraude en fantasie

Dat schept opportuniteiten voor die sector (geen dure research meer nodig, gewoon een pilletje met de juiste kleur en een goed verhaal in de markt zetten), maar opent tegelijk een doos van Pandora. Want als neppillen werken, kan iedereen ze maken, en moet het woord “kwakzalverij” uit het woordenboek gebannen worden.

nero5Niemand weet dat beter dan madame Nero, die in het album “De negen peperbollen” (1956) heel het verhaal door pill    en pakt, haar aangesmeerd door zo’n zogenaamde kwakzalver, opdat haar man huiswaarts zou keren. Nero zit namelijk in Kenia, heeft daar de wonderbare plant met de negen peperbollen bemachtigd, waardoor hij allerlei onwaarschijnlijke exploten uithaalt. Zoals: een paar duizend kilometer naar huis lopen en letterlijk met de deur in huis vallen, aan het einde van het verhaal. Subtiele knipoog van tekenaar Marc Sleen: mevrouw Nero ziet haar wens in vervulling gaan met een placebo, maar ook die negen peperbollen waren waarschijnlijk nep om Nero in zijn kracht te doen geloven, en zo is heel het verhaal een wondermiddel voor de goedgelovige lezer die zichzelf trakteert op een rondje stripplezier. Over de wonderbare kracht van kunst en literatuur, straks meer.

Is het immoreel om te geloven?  Was Jezus een oplichter of een behoorlijk getalenteerde hypnotiseur die ook zichzelf in trance kon brengen?

Eerst nog iets over geneeskunde en de farma. Binnen de pillensector groeit dus het besef dat ook een klassiek geneesmiddel berust op het placebo-effect. Er zijn al complete operaties gedaan met nep-pijnstillers zonder werkzame stoffen. Gekleurde suikerklontjes als het ware, die iemand quasi-compleet gevoelloos maken omdat hij/zij denkt dat het middel verdovend werkt. Leg dat maar eens uit. Klassieke geneeskunde en homeopathie kunnen zich nu met elkaar verzoenen na eeuwen vijandschap: het ging bij die 9 peperbollen toch allemaal om verbeelding, inbeelding en zelfsuggestie. De magie heruitgevonden.

Dat noopt tot een herziening van de geschiedenis. Nadat wielrenner Lance Armstrong door heel de wereld verketterd werd als dopinggebruiker, en hem zijn zeven tourtitels werden ontnomen, komt nu ene Michele Ferrarri, Italiaans sportarts en dopingexpert, met de revolutionaire theorie af dat de dosissen die Armstrong nam te klein waren om enig fysiologisch effect te hebben. En dat ze als nep- en pepmiddelen moeten beschouwd worden, iets om hem een goed gevoel te geven en fluitend de Mont Ventoux te laten  oprijden. Lance Armstrong geloofde in het placebo en won. Een straf staaltje psychokinese. Gezien zijn wonderbaarlijke genezing van teeltbalkanker, niet eens zo’n gekke theorie. Sportlui zijn overigens buitengewoon bijgelovig. Voetballers die het slipje van hun vrouw of lief in hun broekzak steken, wielrenners die absoluut eerst hun rechterschoen moeten aandoen, een tattoo, een masquotte, men kan het zo gek niet bedenken. Doping of zelfsuggestie?

En geloof het of niet: al in 1956 won stripheld Nero, dankzij een van die negen zogezegd “magische” peperbollen,…een zware bergrit in de Tour de France met 38 minuten voorsprong. Waarmee Marc Sleen het exploot van Armstrong, een halve eeuw later, voorspelt, maar hem ook definitief vrijpleit. Doping? Nepdoping? Is het immoreel om te geloven? Is een fraudeur die in zijn eigen leugens gelooft en ze realiseert, een fraudeur? Was Jezus een oplichter of een behoorlijk getalenteerde hypnotiseur die ook zichzelf in trance kon brengen?

Het simulacrum

armstrongU begrijpt dat dit niet over pillen of sport gaat, maar stilaan een ontologische kwestie wordt. De positivisten zitten hier met een enorm probleem: het causaliteitsprincipe wordt genadeloos aangevreten, en, erger nog,- de schijn bestaat niet. Waarheid en geloof vallen samen, dankzij de psychosomatische wisselwerking tussen lichaam en geest, en de kracht van de autosuggestie. Geef iemand een pil die hem gewichtloos maakt, en het zal werken, als hij er maar hard genoeg in gelooft.

Het is via dat inzicht dat Jean Baudrillard (1929-2007), protestfilosoof uit de jaren ’60 en ’70 van vorige eeuw, zijn afschuw tegenover het simulacrum (de schijnwerkelijkheid die zich tegenover de echte werkelijkheid opdringt, vooral dankzij de massamedia) opgeeft, om uiteindelijk de universaliteit ervan te erkennen. We kunnen ons overgeven aan de schijn, omdat ze geen schijn meer is, ze hercreëert onze werkelijkheid en verandert uiteindelijk de wereld, ze bepaalt de geschiedenis,- in de eerste plaats de kracht van het mentale en de ontgrenzing van ons eigen lichaam. Het is een van die simpele wijsheden waar de jongens en meisjes van SKEPP compleet naast kijken:

Het zijn net de dingen die niét werken, die ons eigen systeem aan het werk zetten. Alles is suggestie.

Dat is perfect van toepassing op Lance Armstrong, maar uiteindelijk wellicht zelfs op elke vorm van “tekst” (discours, verhaal, mythologie) die ons leven vorm geeft. We kopen niet de naakte auto, maar vooral het verhaal rond avontuur, vrouwen, snelheid. Waardoor zelfs de file een virtuele race wordt, mede dankzij de autoradio en andere mobilotica. Het geluk wordt gecreëerd door de belofte erop. “Placebo” betekent uiteindelijk “Ik zal behagen” of “Ik zal gelukkig maken”. En belofte maakt schuld.

Het placebo is met andere woorden overal,- het kan natuurlijk ook omslaan in zijn tegendeel, namelijk het nocebo (ziek worden of sterven door iets te geloven), zoals bij een roker die zoveel doodskoppen op zijn sigarettenpakje heeft gezien dat hij echt kanker krijgt,- de moderne versie van de “vervloeking”. Buiten die twee is er haast niets meer dat ons psychisch en sociaal functioneren als consument, mediagebruiker, kiezer bepaalt. Baudrillard sluit het tijdperk van de metafysica definitief af, maar opent dat van de postmoderne magie en de nieuwe religiositeit, gebaseerd op een dialectiek van de schijn.

Cultuur, geluk, bewustzijn.

Vergeet het atheïsme en de vrijdenkerij, het mensdom is nog nooit zo bijgelovig geweest. Maken de iPasalond en de iPhone ons gelukkig, doet een verblijf op een all-in-resort op Tenerife ons op krachten komen? Jazeker, want de reclame belooft het ons. Men kan hier niet zomaar spreken van bedrog of indoctrinatie, want het “werkt” echt, het gaat om hypnotische rituelen die ons aanspreken en waaraan we ons willen onderwerpen. Tussen het product en de consument staat de tekst (bijvoorbeeld de reclame, de bijsluiter) die de waarheid herschept. De metatekst dus, over het product. Zo zal de bijsluiter van het medisch placebo meegaan in de illusie, en zo de (zelf)genezing uitlokken.

Grappig is dat die logica van de self-fulfilling prophecy ook werkt in de wereld van de Cultuur met een grote C. Vooral juist daar. De nieuwste roman van Dimitri Verhulst, de Oscargenomineerde film ‘The Broken Circle Breakdown’, de Nationale Gedichtendag, Alphavillle,…. ze verhogen mijn gelukscoëfficiënt, ze maken me slim, innerlijk rijk, bewust, omdat het protocol (het geheel van begeleidende teksten, catalogi, programmaboekjes, achterflappen,…) dat wil. Ze zijn cultuurplacebo’s in de ware zin van het woord. Ze creëren waarheid en bewustzijn daar rond, zingeving, zelfverheffing, vanuit een promotionele omlijsting. Het werkt, ik kan het u verzekeren. Ooit stuurde ik voor De Standaard (waar mijn naam sinds jaar en dag zorgvuldig wordt geweerd) een kritisch opiniestukje over Jan Fabre in, onder een vrouwelijk pseudoniem. Niet alleen werd het dadelijk gepubliceerd, ook de VRT-nieuwsredactie ging ijverig op zoek naar de auteur van die opzienbare bijdrage. Waardoor de echte schrijver werd betrapt. Ik, Lance Armstrong?

Cultuur suggereert zin en brengt geluk: je betaalt geen 100 Euro voor een inkomticket, om nadien te zeggen dat de voorstelling maar niks was.

Aan Marc Sleen en zijn peperbollenverhaal moest ik denken, toen iemand me vertelde dat hij naRosas een opvoering van de dansproductie “Eight Lines” (Anne Teresa De Keersmaeker) “als herboren naar buiten kwam”. Ik geloof hem: de krantenrecensies, heel het toeleven naar de voorstelling, de prijs van het ticket, de verplaatsing, de investering in tijd, energie en Euro’s,… schept een zodanig verwachtingspatroon dat men de euforie zelf creëert. De prijs draagt bij tot de autosuggestie. Cultuur suggereert zin en brengt geluk: je betaalt geen 100 Euro voor een inkomticket, om nadien te zeggen dat de voorstelling maar niks was. Kritiek is hoe langer hoe minder een maatstaf. Het veroorzaakt alleen maar wrevel, ongemak, frustratie, ongeluk.

Vooral bij De Keersmaeker heb ik altijd de indruk gehad dat de metatekst over het ding, de naam, de status, het programma, belangrijker is dan het ding zelf. Bedoel ik nu dat de schoonheid van “Eight Lines” op bedrog berust? Neen, net niet,- de vermarkting van het artistiek product maakt gewoon de kwaliteit en zijn pragmatische doeltreffendheid uit. De media spelen een sleutelrol in het fabriceren van de metatekst, en tonen daarmee aan dat een dansvoorstelling in se niet verschillend is van een wasproduct of een GSM of een auto.

Baudrillard eindigt dus met te zeggen: neem en consumeer dit alles, creëer de illusies zelf, wees uw eigen homeopathische therapeut.

Alles zit tussen de twee oren, de rest hangt er maar bij

breinZo wordt dit, zoals alles, weer een aangelegenheid van het menselijk brein. Vergeet de filosofie en alle andere wetenschappen: alleen de hersenfysiologie doet ertoe. Maar de onmogelijkheid van het brein om zijn eigen criticus te zijn, maakt juist dat het zelfbedrog alomtegenwoordig is, en dat we de wereld creëren volgens onze eigen voorstelling. De hallucinatie voorbij. En daartoe is wil, aandrift, begeerte, energie nodig. Veel meer dan zomaar intelligentie. Meerbepaald de wil om endorfine (chemisch verwant aan morfine) aan te maken, de stof geproduceerd door de hypofyse, die verantwoordelijk is voor het geluksgevoel. Natuurlijk wil het geluk zichzelf vereeuwigen, hoe zou u zelf zijn.

Iets wat Arthur Schopenhauer (1788-1860) in zijn hoofdwerk “Die Welt als Wille und Vorstellung” al poneerde, zij het dat Arthur aan de kunst nog een apart plaatsje toebedeelde, als zou die aan het nuttige zelfbedrog ontsnappen. We weten ondertussen beter.

Voor de rationalisten, en al wie nog in de menselijke rede gelooft, is dat een onoverkomelijk probleem:

Blijkbaar houdt de menselijke geest ervan om zichzelf voor de gek te houden. De leugen zit diep in de kern van ons brein, als een zelfstimulerende mentale G-spot.

Alleen daardoor is het mogelijk dat seksuologen aan de universiteit van Texas 237 redenen kunnen verzinnen om seks te hebben, en dat als wetenschap verkopen. Waarna het ook een echte handleiding wordt om van bil te gaan, en ons leven beter, zinniger, bewustvoller maakt.

Langzamerhand wordt heel het verhaal van geloof, weten, kennis, willen, bewustzijn, dat van een slang die in haar eigen staart bijt. Het menselijk brein verschalkt zijn eigen waarheidsobsessie grandioos, net door de leugen te hanteren als iets dat waarheid creëert: “Ik weet dat het een placebo is, dus dat het niet werkt, maar toch gebruik ik het, omdat ik weet dat het werkt als ik erin geloof”. Verdomde breinkraker, nemen, die vergulde pil!

De toekomst is dus aan de gebedsgenezers, de goeroes, de duiveluitdrijvers, de Zarathustra’s, de seksuologen, de voorlichters, de charlatans en fraudeurs, de verkopers van alle mogelijke drankjes, poedertjes en elexirs. Zij zijn de begeleiders van ons zelfhypnotisch vermogen. Ze smeren ons rommel aan, maar net dat geeft ons brein de kans om zichzelf in de maling te nemen en de rommel te opwaarderen tot drug en elexir. Geen enkele diersoort is daartoe in staat. Het heeft geen zin de charlatans te verbannen, want dan houden we niets over, alleen bittere desillusie en wanhoop.

En daar heeft de natuur ons niet voor gemaakt. Althans, dat wil ik graag geloven.

Advertenties

9 Reacties op “De 9 peperbollen, of de magie van het placebo

  1. In de psychologie heet dat: rationaliseren ( 100 euro betalen dan MOET je het wel goedvinden, zo niet zet je je in je blootje, de kleren van de keizer, weet je wel?) De broodje-aapverhalen, de uitzending op de radio over de landing van de marsmannetjes/vrouwtjes, 2000 jaar later nadat allerlei profeten zich in de markt prezen, toen er nog geen toegang was tot de wetenschap, doet ons besluiten dat de mens de saaiheid wil doorbreken door zich te laten beetnemen, wijsnemen, be-wijsnemen en zich laat sudderen in zelfbedrog….

  2. Neemt en eet die croissant, drink de mojito – intussen ook al passé – en al die andere dingen. De commercie mag mij, mag ons proberen te overtuigen, we kunnen zelf toch onze kleine genoegens genieten, onze “guilty plaisures” proeven, toch.
    Maar het is maar of men zelf de weg zoekt en inderdaad begrijpt dat als anderen zeggen dat het 100 eurootjes waard is, dat we die suggestie ook kunnen afschudden. Maar zoals u weet, ook in de kunstesector is de commercie via sponsorship sterk vermarkt. Dat zou niet erg zijn, als de brede media hun rol zouden spelen, ernstige en goed geschreven, gesproken recensies te brengen, maar dat blijkt niet te gebeuren.

    Wat betreft de wetenschappelijkheid van sommige testen, merkt men inderdaad dat het placebo-effect sterker is dan men voor mogelijk had gehouden. Maar of daarmee de hele farmawereld zichzelf moet herdenken? heb ik toch niet gelezen in de betreffende artikels. Wel dat op sommige terreinen het vitale geloof in genezing de wetenschap voor een raadsel kan plaatsen is iets anders.

    Maar wellicht is het probleem van SKEPP dat zij te hard geloven in de perfecte leesbaarheid van causaliteit, i.e. wij zoeken wel naar causaliteit, dat heet wetenschappelijk onderzoek, maar als men nu eens bepaalde systemen (nog) niet geheel overzien en doorzien, zoals bijvoorbeeld het brein en vooral de vele concrete breinen en vooral de interacties tussen breinen. Met andere woorden, de systemen, ook het fysiologische blijkt complexer dan men ons vertellen wilde. SKEPP zou dus kunnen nadenken over de toereikendheid van de bestaande inzichten.

    Cultuur, Johan, kan veel betekenen voor een persoon, of kan hem of haar de indruk wekken dat zij door zich die cultuur eigen te maken, of het nu “Eight Lines is, of “den pastoor van de bloeiende wijngaard”, die interactie is inderdaad meer dan alleen een conventioneel spel. Dat we ons in illlusie wentelen, zoals ook Maarten Boudry graag beweert, is dus maar een deel van het verhaal. De illusie dat de wetenschappelijke inzichten voor iedereen afdoende zouden zijn om zich van zijn of haar plaats in het ondermaanse verzekerd te weten, lijkt me even hardnekkig en bedenkelijk als die andere (godsdeinst-)wanen. De mens? ach, binnen de soort is er heel wat varieteit en dus ontstaat er veel geruis, om het in termen van de communicateiwetenschappers te zeggen, maar tegelijk blijken we in staat, althans wie niet al te cultuurpessimistisch door het leven gaat, zelfs die ruis nog tot harmonieën te vertalen. Maar helaas houden we dezer dagen niet zo van paradoxen. ,

  3. Pingback: Johan Sanctorum: De negen peperbollen | Golfbrekers

  4. Eric Janssens

    Over de prijs nadien van deze vorm van genezende autosuggesties wordt niet gesproken. Vaak hangt er ook geen prijskaartje aan. Anderzijds, ikzelf hoef niet meer naar de osteopaat, ik kan mezelf kraken door me gewoon in mijn bed te ontspannen en wat te draaien en te keren. de knikjes komen vanzelf, en deze kraak is gratis. Autosuggestie? Ik weet het niet, maar mijn bankrekening reageert er euforisch op.
    Maar blijft dat geluksgevoel duren? Volgen nadien niet de tegenslagen, ontnuchteringen, depressies? Kan je je maag niet naar de bliksem helpen met die pilletjesslikkerij? Is je bankrekening niet in gevaar wanneer je gelooft in de genezende kracht van de omgang met glitterpoezen en ander vrouwelijk schoon?
    Er zijn er die uit de illusie wakker worden en zelfmoord plegen. De enige goede autosuggestie is die welke blijft duren, die welke mag blijven duren zonder in botsing te komen met de realiteit. Want ook in een zichzelf opheffende wereld van simulacri sluipt de werkelijkheid door de barsten genadeloos binnen en wordt het postmodernistisch nihilisme pijnlijk ontmaskerd.
    All love ends in pain. En dat geldt voor iedere vorm van illusie.

  5. Kan “MOTIVATIE”, zoals bijvoorbeeld het VERVANGEN van een “oude” door een “nieuwe”, ook als placebo worden gezien ?
    Zie bv het “placebo” van oa Essevee Zulte-Waregem :
    http://www.essevee.be/nieuws.php?Article=180

  6. Alweer een verbijsterend artikel van Johan Krankjorum. Hij bewijst hier dat de pillen die hij neemt bij hem klaarblijkelijk geen placebo effect teweegbrengen. Na lezing van elke overpeinzing van de man snak ik naar een ERNSTIG wetenschapper die zijn flauwekul met steekhoudende argumenten komt weerleggen

  7. mark swysen

    Bijzonder goed artikel: wetenschappelijk goed onderbouwd en van daaruit lekker door gefantaseerd

  8. keesenmarjo

    Over placebo’s gesproken. In Nederland is er door een programma wel eens een ziekte verzonnen. Het overmatig winden/scheten laten. Vervolgens kreeg een gerenomeerd onderzoeksburo (NIPO) een onderzoek te houden hoeveel Nederlanders er last van hadden. Vervolgens kwam er een nep medicijn op de markt, werd er langs huisartsen gegaan met folders en kwam er vraag naar. Zo makkelijk bleek dat te zijn. Met andere woorden, misschien zijn er niet alleen nep placebo’s, maar ook nep ziektes.

  9. Helaas ben ik het niet helemaal eens met dit sanctorum. Ergens tussen dit alles in zit iets dat geneest. Een gezond wantrouwen tegenover de pillendraaiers is meer dan welkom, het is levensnoodzakelijk. Er zijn kwalen die we kunnen bestrijden met natuurgeneesmiddelen. Slapeloosheid bijvoorbeeld met ijzerkruid. Je vindt het bij Delhaize. Er zijn mensen die nooit gerookt hebben en toch kanker krijgen. Omdat ze teveel kankeren (op zichzelf en vooral op anderen)? Ik ben ooit eens naar een opvoering van een Japans stuk butoh gaan zien samen met een vriend, die zelden of nooit hoge cultuur tot zich neemt. Toen hij buiten kwam, vond hij zich herboren. Rond butoh had hij geen tekst tot zich genomen, laat staan metatekst. Het is theater zonder tekst. Pure magie, dus. Nee, hoor, er is kunst die werkt, als ze maar niet ingekapseld zit in een of ander discours. Als ze met andere woorden om het in het sanctorum uit te drukken, wild is en ongetemd. In de toom gehouden door zichzelf