Filosofieles, of de bom onder het fundamentalisme

Als bezitter van een diploma filosofie ben ik van één ding zeker: dit papier is volstrekt waardeloos, althans als middel om zich op de arbeidsmarkt te doen gelden. Het ‘beroep’ van filosoof heb ik dan ook nooit uitgeoefend, het was altijd bochtenwerk om ondanks dat getuigschrift toch nog enige bestaanszekerheid te verwerven.
Toch zie ik het nog altijd als de beste beslissing in mijn bestaan om filosofie te gaan studeren: het heeft me vrij gemaakt. Vrij van familiale invloeden, het mainstreamdenken, de kritiekloze middelmatigheid. Met het enfant terrible Leopold Flam als mentor, een seculiere Jood, ex-communist en Buchenwald-overlevende die het met iedereen aan de stok had, kreeg ik eindelijk in de gaten waar het echt om gaat: in een maatschappij van kritische, weerbare individuen, gewapend met voldoende kennis en culturele background, worden alle machts- en repressiestructuren brokkelig. Wie gelooft immers die mensen nog? De skepsis, bron van alle wijsheid, hét ultieme sluitstuk van het antieke Griekse denken, maakt dat alle zekerheden onzeker worden en toetsbaar aan het eigen oordeelsvermogen. Immanuel Kant heeft die skepsis in het moderne denken geïntroduceerd: de twijfel als attitude, de empirie als toetssteen.
Dat kan alleen vanuit sterke, weerbare individuen. Daarom niet altijd tafelspringers die op het eerste plan staan en veel lawaai maken. Integendeel, gisteren had ik bij me thuis zo’n gasten over de vloer: ‘gewone’ mensen met een grote dosis gezond verstand en kritisch vermogen. Vrienden die je moet koesteren.

Kritisch burgerschap

Dus ja, na Parijs 7/1 zou dit dé uitdaging moeten zijn: een pedagogisch project waarin religieuze overtuigingen herleid worden tot wat ze zijn: overtuigingen. Met alle respect, maar vanuit het besef dat mensen kunnen dwalen en ideeën tegensprakelijk zijn. Ik sta dan ook helemaal achter het voorstel van Patrick Loobuyck om filosofie tot verplicht vak te maken in het lager en middelbaar onderwijs. Opvoeding tot kritisch burgerschap is minstens even belangrijk als leren cijferen of spellen. We mogen dit niet overlaten aan pastoors of imams of wat dan ook.
En neen, dit is geen poging om de ‘vrijzinnigheid’ tot unieke doctrine te verheffen. Ik ben absoluut tegen de macht van de loges en tegen de vrijzinnige kerk (die bestaat dus wel degelijk) of de ambities van het Humanistisch Verbond om via het officiële onderwijs haar macht en invloed te vergroten.
Waar het mij om gaat, is het confronteren van kinderen en jongeren met de denkbeelden waarin ze opgroeiden, en het aanmoedigen van kritisch en zelfkritisch bewustzijn. Ik weet het, dat raakt aan de wortels van het religieuze denken, zeker in zijn fundamentalistische vorm van niet-denken. Als de grote meerderheid van de moslimjeugd op school de aanslagen vergoelijkt omdat in hun geloof spotten met de profeet nu eenmaal verboden is, dan moet de les filosofie het moment zijn waarop de Islam een studie-object wordt in plaats van een dogmatisch systeem. Leren twijfelen dus.  Dat is een bom onder het fundamentalisme, ook bij Christelijke dogmatici trouwens, en de weerstand zal groot zijn. De eigenlijke godsdienstles hoort dan eerder thuis in de vrijetijdssfeer, de zondagsschool, de niet-gesubsidieerde religieuze praxis, naar het motto van Frederik II van Pruisen: ‘Jeder soll nach seiner fasson selig werden’.

Autosalon

Er bestaat een schrik in de seculiere samenleving dat beïnvloedbare personen in fundamentalistisch vaarwater komen (de zgn. ‘radicalisering’), maar de schrik is nog veel groter bij religieuze groepen dat iemand afvallig wordt en het geloof verliest. Zo’n mensen worden immers nadien de grootste tegenstanders van het religieuze waandenken, zie bv. Etienne Vermeersch.
Op lange termijn is dit idee van de actieve Verlichting in een pedagogische ruimte de enige weg naar een leefbaar pluralisme: religie beschouwen als een fenomeen, niet als een waarheid. Maak er een les godsdienstwetenschap van, en plaats alles in perspectief. Pas daarna is een reële keuze mogelijk.

Dat geldt ook voor ideologieën en alles wat ons als waarheid wordt geserveerd. Zelfs 1+1 is niet altijd gelijk aan 2. De redelijke twijfel, als reflex, niet alleen tegen religieus fundamentalisme, maar ook tegen wetenschappelijke evidenties, de politieke autoriteit, de waarheid van de media, de opdringerigheid van de vrije markt en de consumptiemaatschappij. Het Autosalon is zo dom als de menigte die zich rond de Kaaba in Mekka verdringt. Andere religie, andere rituelen, zelfde kuddegeest.
Leren kijken van op afstand, als enkeling, buitenstaander en vreemdeling. Vooral ook tegenover je eigen denksysteem en normen. En jawel, met humor en ironie als zout en peper. Veel meer dan paracommando’s op elke hoek van de straat vormen opvoeding en onderwijs de sleutel. Terreur maakt geen schijn van kans in een maatschappij zonder oogkleppen.

Advertenties

17 Reacties op “Filosofieles, of de bom onder het fundamentalisme

  1. Grappig zo zie je het verschil van perceptie… Zo heb ik het idee dat juist door mijn absolute nihilisme ik bevrijd ben van exact wat u beschrijft. Ik onderschrijf volkomen uw betoog maar precies vanuit het minst filosofisch mogelijke standpunt. Mijn atheistische vader stuurde mij naar zondagsschool zodat ikzelf mijn mening kon vormen over religie. Die was snel gevormd. Het gebrek aan mijn capaciteit tot filosofisch denken maakte dat ik het maar een raar idee vondt. Alles wat u onder woorden brengt is groepsdenken, gevolg van onze zoogdier hersenen, gevolg van miljoenen jaren van evolutie tot een groepsdier.
    De uitzondering bepaalt de regel, maar als groepsdier zijnde is de mensheid gedoemd tot het onderdeel van de groep zijn.
    Dan wel van een gevaarlijke aggressieve ideologische groep zoals islam, dan wel als onderdeel van zoiets hedendaags als de ‘hipsters’ of willekeurig welke andere mode trend.
    Niet tot de groep behoren is tegennatuurlijk, vandaar dat het zo weinig voorkomt. Evolutionair is er geen voordeel aan eenling zijn voor hominiden. Alleen voortplanten al en dan nageslacht in leven houden is als eenling nogal moeilijk. De hersenen zijn ‘hardwired’ om een leider te volgen.
    Dit is m.i. het basis probleem van filosofie in de praktijk, het verschil tussen rationeel denken en de realiteit van gebonden zijn aan een fysiek lichaam.

    • Jan Braeken

      Beste P,
      Wat bedoelt u met ‘absoluut nihilisme’ ? Mijns inziens is dat een tegenspraak, omdat de twee woorden ‘absoluut’ en ‘nihilisme’ verre van ‘niets’ zijn.

      Voorts zijn er heel wat ‘eenlingen’ in de filosofie die een enorme evolutionaire invloed op ons denken hebben gehad. Bijgevolg zijn uw opvattingen over natuurlijke evolutie volgens mij te eenvoudig, reductief en mainstream – een tweede tegenspraak, gezien u volledig akkoord bent met dit opiniestuk.

      Tot slot zou ik bijzonder graag weten waar zich volgens u de ‘hard wire’ in de hersenen bevindt om zogenaamd ‘een leider te volgen’. Het is precies hét kenmerk bij uitstek van de filosofie om absoluut niemand te volgen. Dit lijkt mij een derde tegenspraak.

  2. Filosofie kan dor en saai en abstract lijken, beoefend in ivoren torens, maar dat weet u ook wel. Ik denk het probleem is dat jongeren het vaak als te kennen leerstof beschouwen, niet als deel van het bestaan.
    De discussie in De Standaard van maandag 19 januari tussen Loobuyck enerzijds en Torfs cs anderzijds laat zien dat er wel degelijk nood is aan kennis van de eigen levensbeschouwing, maar dat men niet mag geloven dat iemand neutraal die mogelijke levensbeschouwingen kan adstrueren.

    Een moeilijk op te lossen probleem, maar ik heb soms de beste lessen en inzichten gekkregen van mensen wier levensbeschouwing mij niet echt interesseerde. Jawel, het is de persoonlijke kant van de kwestie, maar een fillosoof die vlucht voor het persoonlijk botst vroeg op de grenzen van het eigen denken.od Niet dat ik u daarvan verdenk of u dat verwijt voor de voeten wil werpen, maar vooral dat in het debat over levensbeschouwelijk onderwijs als het goed is, niet enkel enthousiasme overdraagt of inzichten maar uiteindelijk ook die levensbschouwing laat omhelzen.

    Is dat kwalijk? Nu zoveel mensen zich nergens voor durven uit te spreken en desnoods vluchten in radicalisme, lijkt me dat ook een overweging waard. Maar je hebt filosofische ladders nodig om het te kunnen overwegen.

  3. Ralph Bisschops

    Totaal akkoord met Johan “sub specie aeterni”. Ik beklaag echter de jonge docenten filosofie in de humaniora’s, die Johan zo graag aan het werk wil zien. Allemaal potentiële Galilei’s. Je stampt vooroordelen niet zomaar uit de mensen hun kop. Daar heb je eeuwen voor nodig en heel veel werk in zolderkamertjes en in de schaduw: schrijven van verboden boeken en gedachten. Het Westen heeft ook eeuwen nodig gehad.

  4. Wanneer gaat men overal een kirchensteuer invoeren?Dat zou helpen nadenken over de religie die men u van kindsbeen ingepompt heeft en wat de zin hiervan is.

  5. Jan Braeken

    Uitstekend opiniestuk, waarvoor dank.

  6. Vind ik schitterend. We hebben een probleem als dit stuk de brede.pers niet haalt, en ik vrees ervoor.

  7. Pingback: Ondertussen ten huize Abaaoud in Molenbeek | Acta Sanctorum

  8. Vind ik ronduit kak, academische kak. Filosofen hebben allemaal een punthoofd! Kwakkels zijn het!

    • Ralph Bisschops

      Dag Wietel. Jammer zo iets te horen. Maar misschien heb je gelijk en bekeren we ons allemaal tot één of andere monotheïstische godsdienst. Het zou ons leven aanzienlijk gemakkelijker maken. Als we tenminste de juiste vorm van monotheïsme kiezen.

  9. Islam is de enige juiste vorm, anders krijg je een punthoofd!

  10. Men beseft hier niet goed welke lijdensweg Johan Sanctorum achter de rug moet hebben! Men heeft het altijd over de mythe van Sisyphus. Maar dit is geen mythe! De Griek Sisyphus is namelijk wedergeboren in Flanders Fields en heeft nog Latijn gestudeerd. Het zal je wellicht niet verbazen dat zijn naam Johan Sanctorum is. Begrijp de geestenwereld en maakt contact met hen. Jezus leeft? Hallo koningin Fabiola? Neen, Sisyphus leeft! Elke dag confronteert men hem met het absurde uit zijn bestaan. Door de intellectuele arbeid die zeker wel diepe sporen in zijn brein heeft nagelaten weet hij daar telkens een antwoord op te verzinnen. Wat een geluk, het kan niet stuk! En dit gaat zo door tot de onvermijdelijke dood?! Hij vlucht niet in religies. Neen, hij keert zich af van de godsdienst, achterlijke godsdienst à propos van de islam! Voor hem geen “Tuinen der eeuwigheid, waardoor beken vloeien”. Ook al is op de keper beschouwd elke godsdienst achterlijk… Godsdienstwetenschap? Voor een Nietzscheaan is er geen absolute waarheid, dus ook niet in de politiek : partijpolitiek uitgesloten! Zelfmoord is tenslotte ook geen optie. No radical islam for Johan Sanctorum!!! De Griekse goden zijn de professoren die hem wel de helderheid bijbrachten om via elk schrijversexploot een antwoord te bieden op het absurde van zijn bestaan, maar hem gelijk Sisyphus eeuwig verdoemd hebben wegens niet de hoogste graad om wetenschappelijk werk te verrichten. Van een fatal error gesproken!

  11. wim van rooy

    Twaalf jaar geleden schreef ik samen met twee andere filosofen in het Tijdsschrift voor Onderwijsrecht & Onderwijsbeleid een lang artikel ‘Leren filosoferen en levensbeschouwelijk onderricht in Vlaanderen anno 2003’. Het zou me te ver voeren om het hier synthesegewijs te recapituleren, maar ik heb de gotspe te beweren dat in dit artikel alles staat, wat later ad nauseam herkauwd werd.Eén facet hebben we steeds beklemtoond, een element dat we niet terugvinden bij LEF: wij pleitten toen voor het werkwoord ‘filosoferen’, en het liefst zo vlug mogelijk, met veel later (vanaf zestien jaar bijvoorbeeld) het lezen van filosofische teksten. We noemde het filosoferen (met kinderen), maar men zou het net zo goed argumentatieleer kunnen noemen, en dus leren argumenteren. Als je van kleins af aan kinderen leert nadenken, filosoferen en argumenteren zonder dus een standpunt op te dringen, is de kans relatief groot dat ze geporteerd zijn voor heldere argumentatie. Natuurlijk is het niet eenvoudig om met kinderen te filosoferen; daarvoor behoeft men een serieuze filosofisch-pedagogische opleiding, naast vele andere kwaliteiten, maar het is een begin. Wat Loobuyck doet, is het warm water opnieuw proberen uit te vinden. Hij wil levens- en andere beschouwingen in de klas voorstellen, maar over hoeveel levensbeschouwingen gaat het dan? Honderd? Welke kiest men uit?! Wat wij voorstelden, werd destijds als resolutie (die we zelf schreven) unaniem aanvaard in het Vlaamse parlement, en VEFO (Vereniging voor Eigentijds Filosofieonderwijs) is er nog steeds de ‘implementator’ van. Het soort filosoferen dat wij voorstellen, vindt her en der (bijv. in hogescholen en in het secundair onderwijs). We menen dat dit soort filosoferen juist de eigenheid kan teruggeven aan welke levensbeschouwing ook. Maar zoals het steeds gaat: mensen vinden graag iets opnieuw uit, al ligt het voor hen op tafel. En politici weten al lang niet meer wat ze ooit goedkeurden.. ,