‘Soumission’, en het handige formaat van de ‘politieke roman’

French writer Michel Houellebecq, poses for the photographer after the opening of the site named after him, the 'Rincon del Lector Michel Houellebecq' (Readers corner Michel Houellebecq), a large scale reproduction of Molina del Segura meteorite, in Murcia, southeastern Spain, 28 April 2014./EFE_efe.01/Credit:MARCIAL GUILLEN/EFE/SIPA/1404281752Zopas verscheen de Nederlandse vertaling van ‘Soumission’, de jongste roman van Michel Houellebecq, waarin de auteur een beeld schetst van Frankrijk anno 2022. Het land heeft dan een moslimpresident en de sharia is van kracht. Maar de intellectuelen passen zich (zoals altijd) aan, bekeren zich, en al bij al wordt Frankrijk terug een natie om fier op te zijn, zij het zonder vrijemeningsuiting en zonder minirokjes.

De roman als beeldspraak en passe-partout

Ik heb deze roman een paar maanden geleden in het Frans gelezen. Mijn commentaar: krachtig geschreven, meesterlijk verteld, subtiele satire. Effectief hekelt Houellebecq als cultuurcriticus de laksheid van links en de intellectuele elites, noemde al in 2002 de islam ‘de stomste religie’ en de Koran ‘een slecht geschreven boek’.  Dat is duidelijk. De vraag is alleen, of een roman –per definitie literaire fictie dus-, de geschikte vorm is om een maatschappelijk probleem aan te kaarten, of een politiek statement te maken. In VRT-Terzake van 18 mei gaf de schrijver aan reporter Karine Claassen een kort interview weg, duidelijk tegen zijn zin, en beperkt tot wat vrijblijvende of nietszeggende small talk. Zoals bekend haat de misantroop Houellebecq het mediagedoe, contact met het publiek en de verplichtingen die hij daarbij als schrijver heeft.

Maar de vaagheid heeft nog een andere reden: de schrijver wil alle ruimte geven aan vrije interpretatie. Dat is zelfs commercieel verantwoord en creëert een brede markt. Extreem-rechts kan er een bevestiging in zien van wat het al decennia verkondigt, links kan al dan niet meegaan in de zelfkritiek, en de rest moet het boek maar gewoon lezen en zich verkneukelen. Misschien vinden zelfs de slimmere moslims het een goed boek, want al-bij-al wordt Frankrijk in de optiek van Michel Houellebecq onder de sharia een veilig land zonder criminaliteit en zonder werkloosheid.

Anders gezegd: een roman is een verhaal, en een verhaal is in onze Westerse cultuur een passe-partout, een sleutel die op vele deuren past. Dat geldt zelfs voor krachtige distopieën zoals 1984 van George Orwell, verschenen in 1949: het zijn en blijven literaire constructies die ‘met een korreltje zout moeten genomen worden’. Dat is in wezen een decadente evolutie. Er heeft zich een vrijheid van de schrijver ontwikkeld, maar ook die van de lezer om tussen de regels te lezen. Zo zijn zelfs christenen de bijbel gaan bestuderen: als ‘beeldspraak’ waar men zijn eigen interpretatie kan aan geven. Natuurlijk is de wereld niet in zeven dagen geschapen, je moet dat eerder zien als een parabel, een allegorie, waar schriftgeleerden en alle gelovigen zich hun hele leven lang mee kunnen bezig houden. De exegese dus: wat werd er nu eigenlijk bedoeld? Zelfs de bijbel is een roman geworden, met alle voor- en nadelen van dien.

Bartholomeusnacht

Dat is de reden waarom Michel Houellebecq geen essays schrijft: een essay zegt gewoon waar het op staat, en tracht zo min mogelijk misverstanden te creëren. Met alle respect, als er een boodschap in ‘Soumission’ verpakt zit, zou je die op één A4-tje kunnen neerschrijven. Maar zo werkt de literaire industrie natuurlijk niet. Boeken moeten dik zijn, van een mooi kaft voorzien, en meerduidig, zodat recensenten er lange bijdragen over kunnen pennen, wat de publicitaire amplitude nog vergroot, maar ook de postmoderne verwarring en het intellectuele imbroglio.

De eerlijkheid gebiedt ons om te zeggen dat dit boek ook, elf jaar na de moord op Theo Van Gogh (van wiens film ‘Submission’ de titel toch wel een beetje gepikt is), rijkelijk laat komt als waarschuwing tegen de Arabisering van Europa. Het Front National, Wilders, en jawel, ook het Vlaams Blok/Belang, verkondigen die these al sinds de jaren ’90. Verbaal niet zo briljant, maar dus ook zonder dubbelzinnigheid, romanteske verdichting, of iets tussen de regels. In die zin lijkt me het opstel ‘Le Suicide français’ (2014) van Eric Zemmour over hetzelfde onderwerp veel krachtiger en minder omzwachteld. Dat is, of men het er nu mee eens is of niet, in deze tijd een verdienste.

Een roman daarover in 2015 lijkt dan toch wel wat op een flauw doorslagje van die extreem-rechtse doctrine die al meer dan twintig jaar, en onder veel politiek-correcte censuur, haar weg zoekt. Of bedoelt de schrijver toch iets anders? Geen antwoord, Michel kijkt verveeld weg en steekt broebelend de zoveelste sigaret op. Waarom kan ik me niet van de indruk ontdoen dat de nonconformist en cynicus Houellebecq ook wel een opportunist is en een spelletje met ons speelt, één oog op de rinkelende kassa gericht?

Flou artistique alom dus: het is een literaire pose, een commerciële strategie, en misschien ook wel een vorm van sluwheid, een slag om de arm voor de schrijver zelf, die in 2022, het jaar van de voorspelde verkiezing van een moslimpresident in Frankrijk, nog moet kunnen uitleggen dat hij het zo allemaal niet bedoelde. ‘Soumission’ is een flirt met het rechtse gedachtegoed, maar ook niets meer. De literaire vedette Michel Houellebecq, van wie we nu al weten dat hij tijdens een van zijn veelvuldige bordeelbezoeken door een Arabische prostituee zal vermoord worden, ontkent trouwens bewust alle associaties met politiek rechts in Frankrijk, speciaal dan het FN, kwestie van zijn publiek niet te brusqueren.

Afin, terwijl wij ons het hoofd pijnigen over de vraag wat meester Houellebecq nu precies heeft willen zeggen, interpreteert uitgerekend die religie, waar zijn boek over gaat, haar eigen boek zeer letterlijk. Hier geen interpretatie of veelzinnigheid: het is wat het is, ongelovigen zijn varkens en mogen gedood worden. Punt.

De Koran is dan ook geen roman maar een reeks nauwlettend te volgen voorschriften. Dat is nog de grootste clash, die niemand bemerkt: de polemische, polyvalente lectuur van de Westerse roman versus de letterlijkheid van het religieuze handboek. Waarin eigenlijk dingen staan die ons moeten verbijsteren, veel meer dan enige symbolistisch omwikkelde bellettrie.

Naar mijn gevoel is de plot van ‘Soumission’ dan ook nog braaf en flou. Zo’n propere machtsoverdracht, vergeet het. Er zullen koppen rollen, en veel. Een reeks Bartholomeusnachten (naam voor de massale moordpartij op protestanten te Parijs in 1572), om in de Franse geschiedschrijving te blijven. Dat is mijn mening, waarvan de urgentie niet toelaat om daar 300 bladzijden schoonschrift aan te besteden, gesteld dat ik daar het talent voor zou hebben.

‘Soumission’ is nu al een hebbeding en prijkt mooi in de boekenkast. Iets te mooi misschien.

Advertenties

10 Reacties op “‘Soumission’, en het handige formaat van de ‘politieke roman’

  1. Ralph Bisschops

    Als staats-roman mag “Soumission” er best zijn. Inderdaad vervullen narratieve religieuze geschriften een analoge functie, zoals Johan zegt. Ik lees Houellebecqs roman als een simulatie van wat zou kunnen gebeuren (precies zoals in goede computersimulaties). Ik zie daar geen graten in. Het probleem met “Soumission” is weliswaar dat de roman een short-story zou geworden zijn, mocht het hoofdpersonage niet om de haverklap naar de hoeren lopen. Wat deze passages betreft, mist de auteur het talent van een Nabokov.

    • Bill Godfather

      Wat Johan hier over het hoofd heeft gezien is dat het vertaalwerk van de titel beter had gekund. Wat dacht je van “Submissie” ? ’t Is maar een hint!

  2. Bill Godfather

    ‘The Holy Bible is the word of God’ en alle wegen leiden naar Rome!

  3. Siegfried Verbeke, Antwerpen

    Uw 2 laatste pennevruchten over Houellebecq met genoegen gelezen. 2 opmerkingen.

    Bartholomeusnachten. Wat staat u ver van de dagelijkse realiteit! Ik heb 20 jaar in Borgerhout gewoond en gewerkt en ben dus een ervaringsdeskundige. 30 jaar geleden begonnen Marokkanen binnen te stromen en zegde men dat ze het vuile werk gingen doen en later onze pensioenen gingen betalen. De meeste Marokkanen hebben intussen hun zaakjes op het droge, maar zijn nu als de dood omdat ze hun identiteit tegelijkertijd zijn kwijtgeraakt. Ze reageren daarom met hoofdsjaaltjes, moskee-zalen in iedere straat, sharia4belgium, gaan vechten in Syrië, enz. Maakt u zich daarover niet ongerust: dat zijn stuiptrekkingen. In feite is hun godsdienst (zoals de meeste godsdiensten) een louter formeel gedoe, een halal-haram-kwestie. Doe dit en dat, op die en die dag, van dit uur tot dat uur, en dan kom je in de hemel. In hun moskeeën zie je, zoals in de katholieke kerken, maar weinig of geen jeugd. Hun identiteit, tenzij ze re-emigreren, wordt iedere dag opgeslokt door materialisme en hedonisme.

    Arabische prostituée. Interessant is dat u denkt dat Houellebecq nog zal vermoord worden door een Arabische prostituée. Ik ben geen masochist maar dat lijkt me toch een prachtige manier om uit het leven te stappen. Het nuttige met het aangename. Wie wil daar niet voor tekenen? Toch veel aangenamer dan zich op te hangen of zich dood te schieten of langzaam te kreperen. Hebt u een goed adres van zo’n prostituée? En hoe denkt u dat ze zal tewerk gaan? Het zal toch halal gebeuren? Die Houellebecq heeft het goed bekeken!
    Siegfried Verbeke, Antwerpen

    • Ralph Bisschops

      Je bent te optimistisch, Wilfried Verbeke. Je ziet het alleen vanuit religieus perspectief (formeel gedoe, etc.). Het perspectief, in werkelijkheid, is politiek.

  4. Kris Pedant

    Zie ook het gerelateerde artikel in de Volkskrant van 7/1/2015. Op de foto hier werd de Franse romancier toch ietwat frisser geportretteerd…(http://www.volkskrant.nl/buitenland/houellebecq-houdt-vol-dat-roman-soumission-geen-provocatie-is~a3824290/)
    Iedereen kent het adagium : “God is dood! Nietzsche”. En op de universiteitsmuren werden graffiti gespoten : “Nietzsche is dood! God”. Al lachende zegt een zot zijn mening! Had er i.p.v. God Allah gestaan, dan zou dit een voorspelling geweest zijn van het verhaal van de hier besproken roman! De Islam, door velen verguisd maar die toch floreert, is natuurlijk veel meer een opvulling van de leegte die de ‘dode god’ achterliet dan seks- en lachtherapie of riten, rituelen, de pil, ‘whatever’!
    De ‘ongelovigen’ uit de Koran! De ‘ongelovigen’ hier ten tonele gevoerd, kunnen mogelijks verwijzen naar “de zoroasters in de 7de eeuw die zich niet tot de islam bekeerden. Ze werden ‘gabar ‘genoemd. De ‘Gabar’ — verbastering van het Arabische ‘kāfir’, wat ‘ongelovige’ betekent — werden als tweederangsburgers beschouwd. Alhoewel ze wat tolerantie kochten doordat ze belasting betaalden, mochten ze geen paard rijden of wapens dragen en moesten voorgeschreven kledij dragen. Ze verspreidden zich ook over de oostkust van Afrika.” (Wikipedia) Het Arabische ‘kāfir’ was al vroeger een benaming voor de zwarte volkeren aan de Afrikaanse Oost- en Zuidwestkust, ontstaan tijdens de Arabische slavenhandel in dit gebied.
    Dieptestructuur…De Islam werd door de handel van de Arabieren ook beïnvloed door het zoroastrisme, een monotheïstische religie afkomstig van de Perzen, die er reeds was voor de opkomst van de Islam. De leer in een notendop : “… een sterk dualisme tussen goed en kwaad. De mens is ingeklemd tussen twee tegengestelde machten: Ahoera Mazda (Verlichtende Wijsheid) en Angra Mainyu (Destructieve Geest), en dient in de eeuwige strijd tussen beide de kant van het goede te kiezen. Deze ethische keuze wordt samengevat in drie pijlers: goede woorden, goede daden en goede gedachten.” (Wikipedia) De religie is afkomstig van ene Zoroaster of ook wel Zarathustra, een Iraans profeet, die volgens de mythe zou geleefd hebben omstreeks de 10e eeuw voor Chr., en die vervolgens later terug opduikt in het werk van de schrandere Nietzsche!
    Er is een verklaring voor alles… Door de aangehaalde interpretatie van het woord ‘ongelovige’ (‘kāfir’), geplaatst tegenover de historische context waarin de Qoer’ān het levenslicht zag (de Arabieren waren toen slavenhandelaars) en de contacten via handel met andere vroegere niet-Arabische religies, is wat mij betreft ‘der sogenannte Zirkel des Verstehens’ hier rond. Een gat in de markt en een nieuwe religie was geboren! Dat de vele openbaringen of visioenen die hier opduiken en die mogelijks de rijping zijn van de ‘Achsenzeit’ volgens Karl Jaspers (ca. 800 bis 200 v. Chr.) echt dan wel neurologische aandoeningen zijn, geef ik het voordeel van de Cartiaanse twijfel!
    Tegenstrijdige opvattingen… Als hier al sprake is van een ‘clash’ zoals bedoeld door Huntington, situeert zich die dan niet tussen de Islam versus het feminisme? Zullen voortaan de feministes niet zij aan zij met hun jongere vriendinnen onder de exuberant geklede moslima’s de Islam van binnenuit gaan proberen te veranderen? Feminiseren van de Islam, dit in overeenstemming met een ander adagium : “On ne naît pas femme, on le devient”. Het feminisme, dat flink verweven zit in al onze sociaal-culturele verenigingen, geeft zich immers niet zo maar gewonnen! Op de hogere maatschappelijke echelons nemen feministen vandaag al sleutelfuncties in, terwijl in bepaalde sectoren van de economie vrijwel uitsluitend vrouwen er de lakens uitdelen. Allemaal mooi in overeenstemming met een evenwichtige taakverdeling voor m/v. Dat is toch evident! Bien sûr! Van een mannenbeweging zoals bijv. in Canada of de VS als reactie op het voortsluipende feminisme, was hier nooit sprake. Mannenrechten? Eventueel het zich mogen kleuren van het grijzende hoofdhaar – wat vroeger alleen voor ‘voil jeanetten’ was voorbehouden – of ‘speciaal voor de papa’s’ het opnemen van enkele maanden ouderschapsverlof… De zorg voor een beter milieu met duurzamere producten, duurzame energie, e.d., is eigenlijk ook een zorgideologie zoals iedere andere. De verwevenheid van het feminisme is echter op alle plaatsen… Aan meer participatie voor de moslims ontsnapt men sowieso toch niet. Ongebreidelde massamigratie is een feit en vele migranten zijn moslim. Dat is de realiteit! Comparatieve filosofie, maar toegepast in de praktijk, en dit op bestuursniveau, lijkt me wel onontbeerlijk voor het uitklaren van de ethische kwesties, zoals er nu wellicht zullen rijzen bij de komende adoptiewetgeving. Overal waar de mening gevraagd wordt van een filosoof, een theoloog, moet ook een islamgeleerde zijn zeg kunnen hebben. Of we leven in een land waar godsdienstvrijheid een dode letter is…
    Het is helemaal geen toeval dat het hoofdpersonage van het verhaal docent is aan de Universiteit van Parijs. Binnen de muren van de oude Sorbonne bestond er reeds in de 12e eeuw een groep van filosofen die zich schaarden achter Ibn Rushd, een ‘faylasûf al-arab’ , die geïnspireerd was door Aristoteles en was doorgestoten tot de elite. Zijn houding tegenover religie was bijzonder voor die tijd en gaf aanleiding tot het ontstaan van innovatieve ideeën zoals het idee van de ‘dubbele waarheid’ : de waarheid van de filosofie en de waarheid van de religie. De impact van deze Spaans-islamitische filosoof schijnt enorm geweest te zijn, ook op Joodse filosofen. De middeleeuwse filosofie zou zonder hem ten dele niet bestaan hebben. Enfin, misschien moeten we wel op zoek naar een ‘multipele waarheid’? Innovatie noemen ze dat. (http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/)

  5. Kris Pedant

    Zie ook het gerelateerde artikel in de Volkskrant van 7/1/2015. Op de foto hier werd de Franse romancier toch ietwat frisser geportretteerd…(http://www.volkskrant.nl/buitenland/houellebecq-houdt-vol-dat-roman-soumission-geen-provocatie-is~a3824290/)
    Iedereen kent het adagium : “God is dood! Nietzsche”. En op de universiteitsmuren werden graffiti gespoten : “Nietzsche is dood! God”. Al lachende zegt een zot zijn mening! Had er i.p.v. God Allah gestaan, dan zou dit een voorspelling geweest zijn van het verhaal van de hier besproken roman! De Islam, door velen verguisd maar die toch floreert, is natuurlijk veel meer een opvulling van de leegte die de ‘dode god’ achterliet dan seks- en lachtherapie of riten, rituelen, de pil, ‘whatever’!

  6. Kris Pedant

    De ‘ongelovigen’ uit de Koran! De ‘ongelovigen’ hier ten tonele gevoerd, kunnen mogelijks verwijzen naar “de zoroasters in de 7de eeuw die zich niet tot de islam bekeerden. Ze werden ‘gabar ‘genoemd. De ‘Gabar’ — verbastering van het Arabische ‘kāfir’, wat ‘ongelovige’ betekent — werden als tweederangsburgers beschouwd. Alhoewel ze wat tolerantie kochten doordat ze belasting betaalden, mochten ze geen paard rijden of wapens dragen en moesten voorgeschreven kledij dragen. Ze verspreidden zich ook over de oostkust van Afrika.” (Wikipedia) Het Arabische ‘kāfir’ was al vroeger een benaming voor de zwarte volkeren aan de Afrikaanse Oost- en Zuidwestkust, ontstaan tijdens de Arabische slavenhandel in dit gebied.
    Dieptestructuur…De Islam werd door de handel van de Arabieren ook beïnvloed door het zoroastrisme, een monotheïstische religie afkomstig van de Perzen, die er reeds was voor de opkomst van de Islam. De leer in een notendop : “… een sterk dualisme tussen goed en kwaad. De mens is ingeklemd tussen twee tegengestelde machten: Ahoera Mazda (Verlichtende Wijsheid) en Angra Mainyu (Destructieve Geest), en dient in de eeuwige strijd tussen beide de kant van het goede te kiezen. Deze ethische keuze wordt samengevat in drie pijlers: goede woorden, goede daden en goede gedachten.” (Wikipedia) De religie is afkomstig van ene Zoroaster of ook wel Zarathustra, een Iraans profeet, die volgens de mythe zou geleefd hebben omstreeks de 10e eeuw voor Chr., en die vervolgens later terug opduikt in het werk van de schrandere Nietzsche!
    Er is een verklaring voor alles… Door de aangehaalde interpretatie van het woord ‘ongelovige’ (‘kāfir’), geplaatst tegenover de historische context waarin de Qoer’ān het levenslicht zag (de Arabieren waren toen slavenhandelaars) en de contacten via handel met andere vroegere niet-Arabische religies, is wat mij betreft ‘der sogenannte Zirkel des Verstehens’ hier rond. Een gat in de markt en een nieuwe religie was geboren! Dat de vele openbaringen of visioenen die hier opduiken en die mogelijks de rijping zijn van de ‘Achsenzeit’ volgens Karl Jaspers (ca. 800 bis 200 v. Chr.) echt dan wel neurologische aandoeningen zijn, geef ik het voordeel van de Cartiaanse twijfel!

  7. Kris Pedant

    Tegenstrijdige opvattingen… Als hier al sprake is van een ‘clash’ zoals bedoeld door Huntington, situeert zich die dan niet tussen de Islam versus het feminisme? Zullen voortaan de feministes niet zij aan zij met hun jongere vriendinnen onder de exuberant geklede moslima’s de Islam van binnenuit gaan proberen te veranderen? Feminiseren van de Islam, dit in overeenstemming met een ander adagium : “On ne naît pas femme, on le devient”. Het feminisme, dat flink verweven zit in al onze sociaal-culturele verenigingen, geeft zich immers niet zo maar gewonnen! Op de hogere maatschappelijke echelons nemen feministen vandaag al sleutelfuncties in, terwijl in bepaalde sectoren van de economie vrijwel uitsluitend vrouwen er de lakens uitdelen. Allemaal mooi in overeenstemming met een evenwichtige taakverdeling voor m/v. Dat is toch evident! Bien sûr! Van een mannenbeweging zoals bijv. in Canada of de VS als reactie op het voortsluipende feminisme, was hier nooit sprake. Mannenrechten? Eventueel het zich mogen kleuren van het grijzende hoofdhaar – wat vroeger alleen voor ‘voil jeanetten’ was voorbehouden – of ‘speciaal voor de papa’s’ het opnemen van enkele maanden ouderschapsverlof… De zorg voor een beter milieu met duurzamere producten, duurzame energie, e.d., is eigenlijk ook een zorgideologie zoals iedere andere. De verwevenheid van het feminisme is echter op alle plaatsen… Aan meer participatie voor de moslims ontsnapt men sowieso toch niet. Ongebreidelde massamigratie is een feit en vele migranten zijn moslim. Dat is de realiteit! Comparatieve filosofie, maar toegepast in de praktijk, en dit op bestuursniveau, lijkt me wel onontbeerlijk voor het uitklaren van de ethische kwesties, zoals er nu wellicht zullen rijzen bij de komende adoptiewetgeving. Overal waar de mening gevraagd wordt van een filosoof, een theoloog, moet ook een islamgeleerde zijn zeg kunnen hebben. Of we leven in een land waar godsdienstvrijheid een dode letter is…

  8. Kris Pedant

    Het is helemaal geen toeval dat het hoofdpersonage van het verhaal docent is aan de Universiteit van Parijs. Binnen de muren van de oude Sorbonne bestond er reeds in de 12e eeuw een groep van filosofen die zich schaarden achter Ibn Rushd, een ‘faylasûf al-arab’ , die geïnspireerd was door Aristoteles en was doorgestoten tot de elite. Zijn houding tegenover religie was bijzonder voor die tijd en gaf aanleiding tot het ontstaan van innovatieve ideeën zoals het idee van de ‘dubbele waarheid’ : de waarheid van de filosofie en de waarheid van de religie. De impact van deze Spaans-islamitische filosoof schijnt enorm geweest te zijn, ook op Joodse filosofen. De middeleeuwse filosofie zou zonder hem ten dele niet bestaan hebben. Enfin, misschien moeten we wel op zoek naar een ‘multipele waarheid’? Innovatie noemen ze dat. (http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/)