Bedriegen en (willen) bedrogen worden: de mens als plofkipeter en geboren sjoemelaar

GirardTwee dagen geleden, op vier november, overleed René Girard, een filosoof die me nauw aan het hart ligt. Girard is de man van één theorie, die evenwel zo sterk is dat ze universeel toepasbaar is. Krek het omgekeerde van mijn denkstrategie: duizend theorieën waarvan er altijd wel eentje ertoe doet op het moment.

Heel kort: Girard denkt –terecht- dat we elkaar allemaal naäpen, de zogenaamde mimese. We zijn groeps- en kuddedieren en spiegelen ons voortdurend aan elkaar. Dat heeft te maken met solidariteit én met rivaliteit: dezelfde dingen doen is een sociale reflex die samenhorigheid bevordert (bijvoorbeeld allen naar een barbecue), maar evenzeer ontstaat hierdoor naijver en concurrentie (in de rij gaan staan, het beste stukje vlees bemachtigen).

Verlangen en begeerte zijn dus verbonden met dit imitatiegedrag. We willen allemaal hetzelfde. Daarvoor zorgen rolmodellen, de reclame, de roep van de markt. Iemand zegt ons wat we moeten willen en dirigeert onze smaak. Zonder die bemiddelaar zou er, volgens Girard, geen maatschappij mogelijk zijn en zou iedereen in de anarchie van de vrije wil de andere begeren en/of doden.

Het is boeiend om deze theorie eens te toetsen aan wat zich vandaag afspeelt rond bedrog en gesjoemel allerhande. Het Volkswagenverhaal kennen we ondertussen, maar het is al oud nieuws. Sla de krant open en zie hoe de leugen de kern vormt van onze samenleving. Zes op de tien elektrotoestellen hebben een fout energielabel. Een hoop gerenommeerde visrestaurants zetten dure kabeljauw op de kaart maar serveren u goedkope pangasius (op zich niks mis met deze vis overigens). Koopt u lamsvlees, dan blijkt het bij controle om varkensvlees te gaan. Een supermarktkip zit vol met geïnjecteerd water (de ‘plofkip’). Ik spreek dan nog niet over de rimram van additieven, kleurmiddelen, smaakversterkers etcetera.

De overheid maakt zich sterk dat ze controleert en sanctioneert, maar eigenlijk speelt ze het spel mee, doet een oogje dicht, of is gewoonweg corrupt. Duizenden lobbyisten lopen in de EU de deur plat van beleidsmakers, om normen af te zwakken en regels uit te hollen. Met succes.

Universele medeplichtigheid

plofkipTwee Nobelprijswinnaars, Robert Shiller en George Akerlof, hebben zich over het fenomeen gebogen in hun boek ‘Phishing of Fools’. Zij stellen dat ons economisch systeem niet kan overleven zonder bedrog. Liegen hoort bij leuren, en de beste leugenaar wint. Het is zoals met doping bij wielrenners: iedereen doet het, en wie niet ‘slikt’, wint nooit een koers.

Dat klopt, doch het is maar de halve waarheid. We worden namelijk bedrogen omdat we ook willen bedrogen worden. Er zijn wel wat Volkswagenchauffeurs ongerust omdat ze misschien meer tax gaan betalen op hun uitstoot, maar de verkoop op zich van Volkswagens is nauwelijks stilgevallen. En we blijven de gemanipuleerde kipkap eten en de plofkippen in de pan gooien. Ondanks Testaankoop blijft het leugenpaleis open wegens groot succes, en dat geldt evenzeer voor de politiek en het culturele bedrijf: ons verlangen om bedot te worden maakt dit systeem juist duurzaam.

Vraag blijft dan: vanwaar dit verlangen? Antwoord: omdat we ook zelf constant liegen, in dezelfde ambitie om te overleven en succes te oogsten. In de omgang met naasten, de liefde, relatie, en uiteraard tegen de werkgever, de staat, de belastingen, als performer tegenover een publiek, of eventueel zelf als ondernemer/plofkippenproducent. Alles is theater, iedereen draagt een masker, vertelt een verhaal, doet zich voor als iemand anders. Zie bijvoorbeeld het succes van de overspelsites op het internet: als iedereen liegt, is er geen enkel moreel probleem.

Deze universele medeplichtigheid heeft een onwaarschijnlijk effect op alle attitudes, meningen, tweets en commentaren allerhande: we houden de leugen mee in stand en propageren hem zelfs. Een politicus die niet doet wat hij belooft, wordt wel uitgekafferd maar de volgende keer stemt men opnieuw voor hem. Dat een krant als De Standaard halve waarheden en hele leugens verkoopt, wordt wel aangeklaagd, maar qua oplagecijfers zit de krant op rozen. Ga zo verder voor de auto, de visfraude, de plofkip: alles loopt gewoon door. Sterker nog: misschien willen we onszelf wel subtiel bestraffen, als leugenaars, door de leugen te ondergaan en giftige rommel te eten. Zo verschaft de fraude ons wat we eigenlijk zoeken, als fraudeurs en sjoemelaars: genoegdoening, straf, en weerom genoegdoening.

Vraag tenslotte: wat doen we met die ene gek die niet liegt, het spel niet meespeelt, en uitroept dat de keizer geen kleren aan heeft? Zo iemand kunnen we natuurlijk niet tolereren. Hij vormt het sluitstuk van de filosofie van René Girard, namelijk de zondebok.

Vandaag noemen we hem of haar een ‘klokkenluider’, iemand die brieven naar de pers stuurt, in stinkende potjes roert, geheime dossiers openbaar maakt. Soms krijgen ze zelfs een sterrenstatus, zoals Julian Assanges en Edward Snowden. Maar hun strijd is die van Don Quichotte, een figuur waar Girard veel aandacht aan besteed: held, martelaar en crimineel tegelijk. Al het geweld dat we ondergaan en elkaar aandoen, krijgt zijn éénmalige uitbarsting in de berechting van de boodschapper, alias de zondebok. Opgejaagd wild, opgesloten in ambassades, of creperend in de isoleercel, zoals Bradley Manning.

Ook hier heerst verlangen en begeerte, bijna als kannibalisme. Als geboren leugenaars en plofkipvreters houden we van hem, zoals van een biologische kip: zuiver, onbespoten, hormonenvrij, en absoluut gegeerd om op een zondagmiddag in de stoofpot te gooien, met fijne tuinkruiden.

En zo blijft de zondag een dag van de hypocrisie en de feestdag van een van de grootste zondebokken aller tijden, Jezus. Via de leugen van de transsubstantiatie eetbaar als Lam Gods, ook weer hormonenvrij. Omdat de leugen niet te bestraffen of te ontmaskeren valt, in een collectief of politiek gebaar, offeren we dan maar diegene die de waarheid spreekt. Waarna we weer kunnen doorgaan met de kluit belazeren, inclusief onszelf. Een ijzersterk systeem, leve de democratie, het christendom en het kapitalisme.

Geef toe: had de mens niet bestaan, dan had God hem moeten uitvinden.

Advertenties

2 Reacties op “Bedriegen en (willen) bedrogen worden: de mens als plofkipeter en geboren sjoemelaar

  1. Jan Braeken

    Ik kan niet akkoord gaan met de vooronderstelling dat een twijfelachtig concept als mimese zo algemeen, fundamenteel en bijna allesomvattend zou zijn voor ons gedrag. Niet alleen is mimese of kopieergedrag vooral een zeer specifieke en tijdelijke gedragsactiviteit van baby’s en kleine kinderen, waarvan wij bijna onmogelijk kunnen weten wat er precies gekopieerd wordt en hoe langdurig dat is, indien wij ingaan op alle details van die tijdelijke kopieeractiviteit. Kopieergedrag van volwassenen is eveneens tijdelijk en onderworpen aan dezelfde onwetendheid over de details. Het lijkt mij eerder zo dat wij de neiging hebben al te snel iets (als kopieergedrag) te generaliseren en te patroneren, – er een patroon van maken omdat wij altijd patronen willen zoeken en vinden -, uit onwetendheid en uit onze hang naar zekerheid en duidelijkheid. Ik ben er vast van overtuigd dat een grondige, gedetailleerde analyse van elk individueel kopieergedrag afzonderlijk, zonder twijfel een enorme hoeveelheid verschillen oplevert met ander kopieergedrag van hetzelfde. Waarom zouden wij immers allemaal zo oneindig verschillen in onze meningen en gedachten, onze voorkeuren en smaken, onze lokalisaties in de ruimte en de tijd, onze verbeelding en beeldvorming, onze herinneringen, dromen en verlangens ? Dat is volgens mij niet omdat wij elkaar kopiëren. Dat is wegens het volslagen omgekeerde : wij verschillen per definitie allemaal, wij zullen blijven verschillen, en wij willen ook verschillen omdat dat onze natuurlijke aard is. In onze grenzeloze individuele en collectieve evolutie zullen wij dan ook onze verschillen zonder einde uitbreiden, verfijnen en ontwikkelen, en indien wij dat niet doen gaan wij in tegen onze natuurlijke aard en worden we ziek.
    In die zin bevat mimese volgens mij een cirkelredenering : men neemt vooraf aan dat er mimese is, men ziet het overal in (althans men meent het te zien) of beter men forceert en duwt de gedachte ervan in alles wat er maar enigszins op lijkt, en dit bevestigt, consolideert en universaliseert vervolgens de mimese. Zo denken we. Tot wij de details beginnen te onderzoeken.

    Het zogenaamde ‘willen bedrogen worden’ volgt volgens mij dezelfde veralgemenende en niet acceptabele logica. Dat zogenaamde ‘mimetische patroon’ is even onaanvaardbaar en onlogisch omwille van dezelfde hogergenoemde redenen. Het lijkt mij eerder een vorm van wensdenken, een zichzelf waarmakende voorspelling, een ingebeelde collectieve of persoonlijke eigenschap, of iets anders.