Machiavelli herlezen: we zullen terugvechten, maar wel op ónze manier.

schaakmat.jpg

‘Vanaf nu is het oorlog’, roepen verbolgen politici zoals François Hollande en Bart De Wever uit. Ze hebben ons genoeg gekoejonneerd, we gaan die van IS eens een poepje laten ruiken!

Deze stoere taal doet me denken aan een voorval uit mijn lagere schooltijd.

Een klasgenoot in het derde studiejaar, niet bepaald de slimste, legde regelmatig de banden van mijn fiets plat. Hij kon amper lezen, maar in het geniep dat ventiel losdraaien, daar was hij meesterlijk in. Op een zeker ogenblik dacht ik: ‘nu is het oorlog!’, en ik sneed gewoon zijn beide banden over. Poets wederom poets, buitengewoon voldaan was ik omwille van deze geslaagde campagne, maar twee dagen later was mijn fiets gewoon weg en ik heb hem nooit meer teruggezien. Geen twijfel wie me dat had gelapt, maar de politie noch de schooldirectie was geïnteresseerd (het betrof een gekleurde jongeman). De oorlog was meteen gedaan en ik kon te voet naar school. Een jaar later kreeg ik een nieuwe fiets, op de groei gekocht, die ik jaren aan een stuk enkel op de buis zittend kon berijden, wat me tot op vandaag opstoten van priapisme bezorgt.

Conclusie: strategisch foutje gemaakt, een goeie les. Ook al heb je vijanden, niets zo dom als op hun terrein komen en hun regels overnemen.

Het genie van Machiavelli

En dat is precies wat het huidige tamtamgeroffel ter attentie van IS en het terrorisme doen. De Wever en C° zouden eens “Dell’arte della guerra” (1520) van Niccolò Machiavelli moeten lezen. Daarin schetst hij de verhouding tussen het militaire en de politiek, waaruit een globale strategie wordt gedestilleerd. Regel nummer één: verklaar zo min mogelijk openlijk de oorlog, diversifieer uw middelen, kies uw terrein, en laat de vijand ondertussen de illusie dat hij wint.

We hebben inderdaad met een vijand te maken, zonder twijfel. Maar het is een monster met vele koppen. Terrorisme gaat, zoals ik al zei, over een geopolitieke chaos na een foute invasie, religieus fanatisme, doorgeslagen koranlectuur, Molenbeek en een broeierig sociaal revanchisme in de Europese grootsteden, maar ook over een groeiend zootje psychopaten en uiteindelijk zelfs banale criminelen die meegaan in de überhype van de ‘Heilige Oorlog’.

Die laatste term wordt nu overgenomen door De Wever en C° zelf, de ideologen van de Grote Clash die zich als kruisvaarders aanstellen en zo hun grootste troef uit handen geven: het vernunft en de sluwheid van de Europese Arte della Guerra of de net-niet-oorlog. De kunst van de conflictbeheersing. Dat gaat ook over semantiek en retoriek: ook al voer je een strijd op leven en dood, je zegt het niet openlijk, je blijft aan politiek doen en strooit de tegenstander zand in de ogen, hoe doorgeslagen en barbaars hij zich ook voordoet.

In dat opzicht is Angela Merkel veel uitgekookter dan alle scherpslijpers samen. De Duitsers hebben dan ook twee wereldoorlogen verloren (die ze zelf begonnen) en hebben hun les geleerd. Wat voor een misrekening de open-deur-politiek (“Wir schaffen das”) ook was, en hoezeer ze ook met de kont op de blaren zit, Angela is wel veel te slim om IS openlijk de oorlog te verklaren: dat zou helemaal passen in hun logica van de ‘Totaler Krieg’ (een term die Joseph Goebbels in 1943 lanceerde, waarmee hij eigenlijk het lot van het Derde Rijk bezegelde).

In de plaats daarvan slaat en zalft ze, houdt verschillende kookpotjes warm, zoekt bondgenoten, analyseert, overlegt, wendt zelfs zwakte voor, laat ondertussen de politie en de staatsveiligheid haar werk doen, en wacht tot de vijand in zijn overmoed een fatale fout maakt of zichzelf voorbij rent. Dat heeft zelfs weinig met ‘vrouwelijke politiek’ te maken: ze heeft gewoon begrepen dat oorlog en krijgskunst twee grondig verschillende zaken zijn.

Godsoordeel

Zo lang me echter het gevoel bekruipt dat ze daar in Fallujah en omstreken Machiavelli beter gelezen hebben dan wij, maak ik me echt ongerust. Misschien is hun barbarij maar façade. Wij zitten voor een flink deel opgescheept met niet zo bijster intelligente, empathisch onderontwikkelde bewindslui die de feiten achterna lopen en er strategisch echt niet uit geraken, ook al wordt er wel eens met veel machtsvertoon een ‘cel’ ontmanteld. Het is vreugde om een dooie mus.

De woorden oorlog (‘oer-log’) en guerra zijn trouwens fatalistisch en religieus van oorsprong, ze houden etymologisch verband met het godsoordeel: niet de slimste of de sterkste zal winnen, wel diegene die god aan zijn kant heeft. Het is de domper op alle strategie of list, en plaatst de menselijke ratio ondergeschikt aan de lotsbestemming.

Angst, ongeduld en zelfoverschatting zijn de slechtste raadgevers. Opzwepende oorlogsverklaringen horen thuis in de prehistorie, de wereld van de supportersclubs en rivaliserende motobendes. Plus est en vous, mesdames et messieurs. We moeten de attitude vinden van de leerkracht die, met de ogen op de rug, precies weet in welke hoek de proppenschieters zitten, en wacht tot er eentje op het verkeerde moment met zijn katapult mikt.

Verwar dit vooral niet met vredesduifpacifisme: er is wel degelijk een fundamenteel conflict aan de gang, maar door het naar de dimensies van een schaakspel te reduceren –hoe bizar dat ook klinkt na een aanslag met 85 doden-, wordt het blinde geweld benoembaar, opdeelbaar en uiteindelijk misschien gelokaliseerd, ingedamd, via spelvariant nr X schaakmat gezet. Of hebt u ooit een schaakspeler gezien die rechtstond en zijn tegenstander de oorlog verklaarde. Het is de stilste die wint.

Het renaissance-genie van Machiavelli doet de metafysica verdampen, herleidt de oorlog tot een spel, waarin niet persé de sterkste wint, maar wel diegene die de spelregels bepaalt. Laten we hét motto van de Arte della Guerra, overigens spiegel van de Ars Amatoria of liefdeskunst, tot het onze maken: we zullen terugvechten, maar wel op onze manier. Misschien valt er ook nog iets te leren van de Oosterse gevechtssport,- ook het schaakspel komt overigens uit het Indische en Chinese cultuuruniversum.

De filosoof Hans Achterhuis (“De Kunst van het Vreedzaam Vechten”, 2015) heeft er, net in verband met de terreur, een gelijkaardige kijk op. Een leraar die voor een klas staat met de helft allochtone moslims, levert een dagelijkse strijd die vele malen subtieler is en rationeel onderbouwd dan de groteske Kruisvaart die Bart De Wever propageert. Humor, geduld, nuance, verleiding, uitdaging, soms ook doortastendheid, kenmerken deze ‘geciviliseerde speelvelden’ die in feite op Niccolò Machiavelli geïnspireerd zijn. We zullen als simultaanschakers op tien, twintig velden tegelijk moeten leren spelen, in plaats van gewoon de tafeltjes omver te gooien.

Of waarom de wiskundigen, die vinden dat het compleet versofte onderwijs de kracht van de ratio moet herontdekken, wellicht gelijk hebben.

Advertenties

16 Reacties op “Machiavelli herlezen: we zullen terugvechten, maar wel op ónze manier.

  1. Dit is op jayveewritings herblogden reageerde:
    Johan Sanctorum does it again, hero!!

  2. Jozef Leijnen

    Lees: De Machiavelli in Bart De Wever – van Dries Deweer. de Redactie.be op 22/09/2015

  3. siegfried verbeke

    Een interessant artikel van het soort dat ik tot nu toe nog nergens heb aangetroffen, noch in ‘vooraanstaande’, noch in dissidente media. Toch een opmerking.
    Alvorens naast elkaar te praten, moet men het eens zijn over de definitie’s van woorden en begrippen. U spreekt over “het fundamentele conflict”? Wat is juist dat conflict? Iedereen gaat er van uit dat het een clash is tussen de islam en de westerse (joodse/christelijke) waarden. M.a.w. een religieus onoverbrugbaar conflict.
    Daar ben ik het niet mee eens, want als men –zelfs oppervlakkig- de Bijbel, het Evangelie en de Koran naast elkaar legt, komt men snel tot de vaststelling dat ze alle 3 uit dezelfde bronnen putten. Zij kopiëren elkaar soms zelfs letterlijk. Alle 3 zijn mono-theistisch en verkondigen de onderwerping van de mens aan een opperwezen. Judaisme en christendom zijn totaal irrationeel en wereldvreemd, de islam laveert daartussen en is in feite nog te bevatten door de hedendaagse mens. Het judaisme is een islam voor Joden. Het christendom is een islam zonder irrationaliteiten (mirakels) en zonder dat Mohamed zich, zoals Jezus Christus, de zoon van God noemde of zich liet noemen.
    Het conflict is dus ten gronde geen religieus onoverbrugbaar conflict. Wat is het dan wel?
    Ik kan me niet van de indruk dat de oorsprong elders moet gezocht worden en dat allerlei belangengroepen kunstmatig en leugenachtig de mensen voorbereiden om elkaar opnieuw af te slachten. Misschien kan dit eens onderzocht worden.

    • Beste Siegfried

      een fundamenteel probleem met islam of althans de Koran in ons rechtssysteem = dat zij geen scheiding van kerk en staat willen….Enkel het woord van de Koran of van Allah geldt boven eender rechtssysteem.
      een fundamenteel probleem met extreme orthodoxe Judaïsme = dat zij zich niet willen vermengen met andere volken, noch men er kan tot toetreden….enkel kinderen geboren uit originele Jodinnen zijn Joden…reden waarom de nazi’s geen seksuele betrekkingen mochten hebben met Jodinnen, ze zouden nieuwe Joden op de wereld zetten (tussen de oren uiteraard, want genetische vermenging staat boven welke aangeleerde denkpistes dan ook). Fundamenteel probleem Joden – Palestijnen in een getto gestopt hebben, daar de fundamenten gelegd hebben in samenwerking/tegenwerking met islamitische wereld en westerse? voor het terrorisme?
      Fundamenteel probleem – alle grootmachten het niet wenselijk vinden Europa ook een sterke grootmacht wordt?
      Fundamenteel probleem ieder wil zijn deel van de koek, liefst zoveel mogelijk?

      Het mono-theïsme is trouwens uitgevonden door een Egyptische farao en niet door Joden-christenen noch islamieten die als slaven van…dan maar hun eigen God gecreëerd hebben, meer bepaald Achnaton of Amenhotep IV.

      Enkele bedenkingen op je boeiende antwoord en vraagstelling.

      • siegfried verbeke

        Eerst een kleine correctie op mijn eigen tekst. Ik bedoelde natuurlijk dat de islam gelijkt op het christendom, maar dan zonder de (christelijke) irrationaliteiten (mirakels, enz.). Niet omgekeerd.
        Greta, u schrijft dat het conflict erin bestaat dat de islam geen scheiding van kerk en staat erkent. Klopt, maar dat erkent ook de christelijke theologie niet (katholieke en andere versies).
        Sanctorum beweert: “Wij hebben met een vijand te maken, zonder twijfel.” Dat is een fout uitgangspunt, omdat er in Koran en Evangelie ongeveer hetzelfde staat en er dus in essentie geen onoverkomelijk conflict is. De Islam, noch een andere godsdienst is een vijand, zolang ze de vrijzinnigheid van anderen eerbiedigt. Persoonlijk heb ik er geen probleem mee, indien moslims in ons land onder elkaar volgens de Koran en de sharia willen leven. In de grondwet staat vrijheid van godsdienst. Maar dan moeten ze ook konsekwent zijn en bijv. afstand doen van de door de staat georganiseerde welvaart of de OCMW-hulp aan behoeftigen. Dan moeten ze onder elkaar daarvoor zorgen d.m.v. de Zakat (een in de Koran voorgeschreven OCMW-belasting op het inkomen ten voordele van de behoeftigen). Indien er toch conflicten zouden rijzen tussen moslims en ons, dan staat het hun vrij terug te keren naar een land, waar ze ongehinderd de islam ten volle kunnen beleven. Daarom ben ik voorstander van het onderwijs van de Arabische taal, zodat dit hun terugkeer vergemakkelijkt.
        Het door de media en belangengroepen geschapen islam-vijandbeeld is veroorzaakt doordat miljoenen hopeloze mensen in de moslimlanden de westerse uitbuiting (direct of via hun stromannen) beu zijn en daartegen in opstand komen. Alle echte Arabische nationalistische leiders werden (door het Westen) tot dusver deskundig uit de weg geruimd, maar dat kan niet blijven duren.

    • Mag hopen dat je van onderwijs van de Arabische taal (al dan niet verplicht?) ironisch al dan niet cynisch bedoelt?

      1. De meeste ingeburgerde Marokkanen hier zijn Berbers en spraken dus Berbers geen Arabisch (of verplicht?)
      2. Afghanen – Pakistanen – Turken – Koerden (om enkele te noemen die islamitisch zijn) spreken/spraken geen Arabisch als moedertaal.
      3. Als je Arabisch (verplicht?) een bepaalde groep gaat opleggen, besef je toch dat je de autochtone bevolking nog meer verzwakt – want het woord “racisme” word reeds veel teveel misbruikt bij de minste kleine zucht of woordspeling….Het staat iedereen vrij om eender welke taal te leren, maar zie toch de overgrote meerderheid van autochtonen, die al veel moeite hebben met het Frans vanuit geschiedkundige onderdrukking, geen Arabisch leren….? Trouwens als je door een overgrote meerderheid begrepen wenst te worden kan je nog altijd beter Chinees of Spaans leren – het Arabisch valt daarbij in het niet qua aantal mensen op wereldvlak.

      Wat Zakat betreft zie je het toch iets te simplistisch…heb er even de cursus van Jo Van Steenbergen op nageslagen, maar vind niet echt een duidelijke omschrijving enkel via wikipedia en enigszins mondelinge informatie. De info op wiki kan je zelf raadplegen en dan zie je evenzeer dat het niet voor of naar de armen altijd gaat, maar voor het bouwen van een moskee…

      Wij sponsoren en geven naast de hoge belastingen hier in België, waar reeds een deel van moet dienen voor OCMW ook daarbuiten net als zij heel wat verschillende acties en doelen met grote ??? of dit altijd goed besteed wordt, je niet oorlog en wapens en het criminele circuit aan het sponsoren bent?

      Als je nu al in een bepaalde reportage hoort, dat er door het criminele milieu, geanticipeerd word op eventuele legalisering van drugs – vlak af zeggen dat er meer te verdienen is met mensenhandel en drugshandel verlaten, zegt dit genoeg!!!

      Of waarom politici best niet teveel praten of zoveel leugens moeten vertellen ….daarom zeveren ze zoveel 🙂 🙂 🙂

  4. johan hulsbosch

    Wist niet dat Machiavelli zo naief was

  5. Onder andere van het godsoordeel kreeg ik als kleine snaak nachtmerries door de afschuwelijk-realistische illustraties van Jean-Léon Huens in de artis-historiaplakboeken uit de reeks ’s Lands Glorie :

    Alles wat die meneer tekende was allemaal echt gebeurd in de vaderlandse geschiedenis, hetgeen wilde zeggen, weliswaar lang geleden, maar toch vlakbij de plaats, neen, eigenlijk juist op de plaats waar ik toen rondliep. Na het zien van dat prentje, was ik bij het slapengaan urenlang op zoek naar die neergeslagen krijger met de doodsgrimas, die zich absoluut zeker onder mijn bed bevond.

    Schaakgrootmeester Tartakower kennen we als auteur van het citaat :
    “De tacticus moet weten wat te doen als er wat te doen valt; de strateeg moet weten wat te doen als er niets te doen valt.”,
    dat voor groentjes nog steeds gebruikt wordt om het verschil toe te lichten tussen tactiek en strategie, niet alleen tijdens het edele schaakspel, maar in de algemene krijgskunst en voortgezette militaire opleiding. In de politiek luidt datzelfde gezegde ook : “Regeren is vooruitzien.”, maar geen enkele van onze hedendaagse westerse politici, incluis Frau Merkel, heeft een enkel greintje tactisch inzicht en het zijn allemaal stuk voor stuk en van top tot teen strategische nulliteiten.

    Vele commentatoren vinden het onwaarschijnlijk dat “De kunst van het oorlogvoeren” door de Chinese veldheer Sun Tzu de inspiratiebron kan gevormd hebben voor het traktaat van de Florentijnse rentmeester der Medici’s met dezelfde titel in het Italiaans, maar ik ben daar zo zeker niet van. De Venetiaanse Marco Polo was immers al ruim 300 jaar tevoren via de zijderoute naar China gereisd, en moet toch van veel meer kennis genomen hebben dan alleen maar van lucratieve handelsgoederen. Maar of Machiavelli nu inderdaad al dan niet voor de eerste vertaling van Sun Tzu’s tweeduizend jaar oude Chinese tekst zorgde dan wel hetzelfde helemaal op zichzelf heruitvond, doet er eigenlijk weinig toe, wanneer we het belangrijkste maar voor ogen houden :
    Wie de vijand kent en zichzelf, zal in honderd veldslagen niet in gevaar zijn;
    Wie de vijand niet kent maar zichzelf wel, zal soms winnen en soms verliezen;
    Wie de vijand niet kent en zichzelf niet, zal iedere slag in gevaar zijn.

  6. Paul van Leemputten

    De wever zijn opdracht was trachten het land te hervormen . Geschiedenis is een van zijn sterke punten maar oorlog en krijgskunst is hem niet geven .Hij wordt gedwongen zich op een terrein te begeven dat hem niet zint en maakt dus fouten . Zijn voordeel was wel tot hiertoe niet besmeurde handen maar voor hoe lang nog.

  7. Dewever doet precies wat moet. Je verklaart de oorlog tegen terreur, en je wil uitzonderingswetten om de terroristen aan te pakken. Niet de Moslims, de terroristen. Dit is een onvoorstelbaar belangrijke nuance. Zwijg over de Moslims. Ze zitten hier en je krijgt ze niet weg, en je verandert evenmin hoe ze denken. Tant pis als al die terroristen en sympathisanten zo goed als allemaal Moslims zijn ; je hebt het niet gezegd. Je beschermt de samenleving van alle vredelievende mensen, ook Moslims. Die zijn trouwens vragende partij, want die zitten evenmin op nog meer bommen te wachten, en velen onder hen beseffen maar al te goed dat zij straks de eersten zullen zijn die van de brokken delen als het echt uit de hand loopt. En als de terreur niet gestopt wordt, loopt het gegarandeerd uit de hand. Straks een bom ter vergelding in een moskee en je glijdt af naar een burgeroorlog omdat de straat het overneemt van de overheid. En wat gaan al die filosofen, predikanten, moralisten, journalisten die het nu allemaal zo goed weten dan schrijven ? Dat het de schuld van Dewever is vermoed ik. En tot slot : dit is een uitstekende gelegenheid zonder al teveel gezever en gediscussieer als samenleving impliciet aan de Moslims te zeggen : het is stilaan welletjes geweest. Wij delen hier de lakens uit en het zal zijn zoals wij het willen. Tot hier en niet verder. Streep in het zand. Niet toevallig koppelde Dewever aan zijn anti-terreur discours expliciet dat zijn partij niet toetreedt tot de,regering zonder verbod op onverdoofd slachten. Machiavelli wordt gewoon overklast, en kijkt meewarig toe op heel het poltiek commentariaat dat er geen fluit van begrepen heeft. Laat ze maar verder over het geslacht der engelen discussiëren. En ik voorspel zelfs dat Dewecer heel veel stemmen haalt bij migranten die hier goed functioneren. Die beseffen waar hun belangen liggen, want die kunnen hier ook niet zomaar weg. Dus rust en stabilitiet is meer dan welkom.

  8. Wel als je die glimlach van Machiavelli bekijkt kan het zo de glimlach portret zijn van Mona Lisa zijn…Leonardo schilderde het ook in zijn tijd 1503 Florence het strijdtoneel…?

    Als je met Machiavelli terug de Middeleeuwen instapt, lijkt me IBN RUSHD (beter gekend als Averroës) net als bindmiddel niet te mogen ontbreken.
    Het voordeel van Ibn Rushd is dat hij meerdere disciplines kende en zowel de basis filosofie van de verschillende werelden – de Griekse (christelijke wereld) en de Oosterse (islamitische wereld) eigen was…Waar destijds de meeste gewone mensen hem een ketter vonden en zijn leerstellingen niet verenigbaar met de islam, kan dit nu wel eens helemaal anders liggen in onze westerse contreien, vermits hij leefde in een zeer verlichte en vrije staat…als herkenning en erkenning, basis voor moderne moslims, alsook voor de westerlingen niet te versmaden. Enkel die westerse filosofen zijn ook maar een armzalig zooitje bij elkaar – veel normalen zaten er niet tussen…Machiavelli nu niet bepaald een positieve associatie als Machiavellistisch staat voor “gewetenloos & onbeschaamd”…

    Met aandacht, antwoord en vraagstelling van Siegfried Verbeke gelezen, maar met betrekking zijn “alvorens naast elkaar te praten…. eens zijn over woorden en definities” lijkt me dit een onmogelijke opgave eens je iets over het complexe brein weet en kent. Zelfs als je enkel bij de Nederlandse taal blijft hebben één enkel woord reeds verschillende betekenissen en gebruikt in meerdere disciplines om nog niet te spreken van de tegengestelde betekenissen en de verschillende gemoedstoestanden bij elk individu…

    • P. Eggermont

      Zonder Ibn Rushd geen Renaissance. Zonder Islam geen Verlichting, Newton, e.d. meer. De geschiedenis van de Islam in Spanje maakt deel uit van de identiteit van de Europese moslim.

    • P. Eggermont

      Islamitische geleerden zijn niet de eerste de besten… In Het boek der Voorbeelden (Kitab al-Ibar), het voornaamste werk van Ibn Khaldun over de geschiedenis van de wereld, komen bijna acht eeuwen van de geschiedenis aan bod, met daarbij informatie uit de eerste hand over de 14e eeuw. Het is ook de rijkste bron die men heeft over de Arabische en Berberse samenlevingen in de Maghreb, waardoor men toegang krijgt tot een diepere laag van de historische sociologie van het Noord-Afrikaanse gebied. Van Al-Muqaddima, zogenaamd een introductie op dit werk (rond de 1500 blz.), werd in de 19de eeuw een Franse vertaling gemaakt, Les Prolégomènes (in het Grieks : Prolegomena), dat gerekend wordt onder ‘les classiques des sciences sociales’ en (dank zij vrijwilligerswerk) te downloaden is in 3 delen : http://classiques.uqac.ca/classiques/Ibn_Khaldoun/Ibn_Khaldoun.html
      De cyclus van opkomst en verval van wereldrijken en beschavingen wordt volgens Ibn Khaldun behalve door politieke ook door geografische en klimatologische factoren beïnvloed.(Wikipedia.nl) Sommigen zien in hem een voorloper van Nicolas Machiavel, Montesquieu, Auguste Comte, Karl Marx of Max Weber (zie Wikipedia.fr onder ‘Apports’). Moe van politieke intriges, vluchtte hij, voor vier jaar, met zijn gezin, in de nabijheid van de stam van Madan Arif (qalâa van Beni Salama) in Frenda (in het Berbers : ⴼⵔⴻⵏⴷⴰ), een stad in de wilaya de Tiaret (in het Berbers: Tyaret, ⵜⵢⴰⵔⴻⵜ,of Tahert, ⵜⴰⵀⴻⵔⵜ ), een provincie gesitueerd ten westen van Algerije, streek van de Hauts Plateaux. Daar wijdde hij zich aan het schrijven van een gedeelte van de Muqaddima (1377).

    • P. Eggermont

      Een reportage over de plaats waar hij toen schuil ging: https://www.youtube.com/watch?v=cnSsC0QxO-U

  9. P. Eggermont

    Best mogelijk dat ze daar in Fallujah en omstreken Machiavelli beter hebben gelezen dan wij, hoewel we van een ‘wij-zij’-verhaal naar een ‘wij’-verhaal moeten, en het daar vijf voor twaalf voor is… Maar enfin, ethiek, dames en heren! E, t, h, i, e, k : ethiek, oftewel zedenleer, daar zal het de komende 100 jaar om te doen zijn, naast creativiteit en verbeelding!!!
    En voorts, wie niet sterk is moet slim zijn. Was dat ook niet het motto van ‘Reinaert de vos”, de sluwe vos, “den fellen metten grijsen baerde”? Dietse hofliteratuur, nog van vòòr Machiavelli (!), toen machthebbers aan hoven zich nog omringd zagen met paladijnen…
    http://www.isgeschiedenis.nl/nieuws/de-middeleeuwse-spot-van-den-vos-reynaerde/